Τα ψηφιακά γράμματα τείνουν να εκμηδενίσουν τα τυπωμένα. Μέσα σε μια λίγων εκατοστών οθόνη έχουμε τη δυνατότητα να προσπελάσουμε εκατοντάδες κείμενα, κατά προτίμηση βραχύβια, για να ενημερωθούμε. Άρθρα χρονομετρούνται για χάρη των αναγνωστών ώστε να γνωρίζουν πόσο θα τους πάρει να τα διαβάσουν, υπάρχει αυτή η αβάσταχτη πίεση του Twitter για απέριττο περιορισμένο χώρο, τα τιτιβίσματα πρέπει να ‘ναι τόσο διαπεραστικά όσο και τηλεγραφικά, στα Κοινωνικά Δίκτυα τα μακροσκελή κείμενα απωθούνται μεθοδικά ως φλύαρα, ενώ άλλοι ιστότοποι, με την εξέλιξη και την αρωγή της Τεχνητής Νοημοσύνης, διαβάζουν τα κείμενα για χάρη των χρηστών, εμποδίζοντας έτσι την πρόσβαση στον αποξενωμένο πια γραπτό λόγο.

Πλέον η ανάγνωση έχει περιοριστεί στη συνήθεια ενός ασχολήματος, ενός πάρεργου που σύντομα ελπίζουμε να ξεπεράσουμε. Η δημιουργική ανάγνωση βιβλίων λογοτεχνίας και δοκιμιογραφίας απ’ την άλλη επιβιώνει μαζί με τη διάθεση ξεκούρασης και χαλάρωσης στην παραλία, ένα μέσο βύθισης στη θερινή ραστώνη. Εύπεπτα πεζογραφήματα με σκανδαλοθηρικές πλοκές, ημερολογιακού ύφους ερωτική ποίηση, μαρτυρίες αληθινών εγκλημάτων δείχνουν να κερδίζουν ένα αναγνωστικό κοινό που είτε δεν θέλει είτε δεν έχει τον απαιτούμενο χρόνο για να διαβάσει κάποια απ’ τα κλασικά έργα, μακρόπνοα ενίοτε (ή γενικώς βιβλία που απαιτούν την ακάθεκτη προσήλωση του αναγνώστη) που γνωρίζουμε οι περισσότεροι απ’ τις κινηματογραφικές και θεατρικές μεταφορές, υφιστάμενοι μαζί αναγκαστικά τις προσκρούστειες προσθαφαιρέσεις.

Φαντάζει σχεδόν ουτοπικό να επιλέξει κάποιος την ανάπαυλα, ένα απόγευμα, όχι για να περάσει «κάπως» η ώρα του, να απεξαρτηθεί απ’ το ακατάσχετο σκρολάρισμα, αλλά για να αφοσιωθεί ουσιωδώς σ’ ένα βιβλίο, να χαθεί στον χείμαρρο των λέξεων, να κολυμπήσει στα ρέματα των καλοκατασκευασμένων προτάσεων, συμμετέχοντας στην επικοινωνιακή προσπάθεια του συγγραφέα να ακροβατήσει γλωσσικά αποδίδοντας ένα έντονο μετείκασμα, το όραμα της έμπνευσης, ν’ αναδυθεί απ’ τον λεξιλογικό πλούτο, να μοιραστεί το ίδιο όνειρο, να κινητοποιήσει τη φαντασία του με το να ενσαρκώσει μέσα του τους χαρακτήρες, να πλάσει τη μορφή τους, ν’ «ακούσει» τις φωνές τους. Αρκετοί συγγραφείς, προς το τέλος του προηγούμενου αιώνα, είχαν εκφράσει, λίγο πολύ, τον φόβο τους ως προς το πώς διαβάζουν οι άνθρωποι σήμερα λογοτεχνία, ωσάν να είναι εφημερίδες, τους τίτλους ειδήσεων στην τηλεόραση, τα ολιγόλογα άρθρα στο Διαδίκτυο.

Η πραγματικότητα είναι πως από αρχαιοτάτων χρόνων η σχέση του κόσμου με τον έντεχνο λόγο ήταν αδιάρρηκτα διαφοροποιητική. Τον Αισχύλο τον κατηγορούσαν πως έγραφε τις τραγωδίες του σε μια «διάλεκτο» που ακόμη και για τους Αθηναίους ήταν δύσκολη να την κατανοήσουν. Ο αυστηρά έμμετρος λόγος της λυρικής ποίησης αποκολλιόταν απ’ τον καθημερινό. Φτάνοντας ως το δημοτικό τραγούδι που συντηρείται σήμερα απ’ τις λαϊκές παραδόσεις, τα επαρχιακά ήθη, εντοπίζουμε αυτή τη γλωσσική ποικιλία και παραλλαγή. Ακόμη κι έτσι όμως επιλέγουμε μια φολκλορική στάση απέναντι σ’ αυτό, η καλπάζουσα μεταβλητότητα της σύγχρονης εποχής δεν επιτρέπει την απαιτούμενη διάρκεια προσοχής και προσπάθειας που πρέπει να καταβληθεί από μέρους μας.

Η τέχνη από μανιακή ανάγκη προσωπικής έκφρασης μετεξελίσσεται σε μηχανή παραγωγής ψυχαγωγικού περιεχομένου. Το Χόλιγουντ κερδίζει εκατομμύρια από μπλοκμπάστερ ταινίες επειδή προσφέρει αφειδώς αυτό που το κοινό νομίζει πως χρειάζεται· στην τηλεόραση αν δεν υπάρχουν στις σειρές φόνοι, ίντριγκες, μελοδραματικά πάθη δεν θα φέρουν και τα επιθυμητά νούμερα τηλεθέασης· η νετφλιξοποίηση του θεάματος οργιάζει αλλά και μεταπλάθει μια αιώνων υπάρχουσα κουλτούρα· η ζωγραφική στράφηκε στις καλαισθητικές ταπετσαρίες που κοσμούν φόντα κινητών· η λογοτεχνία έχει απολέσει τη δυναμική που κάποτε κατείχε και επιστρέφει στη μίμηση παλαιότερων μορφών της.

Φυσικά, δεν συμβαίνει πάντοτε και δεν έχει απλώσει παντού τα μαύρα φτερά της η ανέμπνευστη διασκέδαση. Καλά βιβλία πάντα θα γράφονται, αξιόλογες ταινίες πάντα θα γυρίζονται, το ζητούμενο είναι να μην εγκλωβίζονται σε μια ελίτ που απευθύνεται στους λίγους, στοχεύοντας λανθασμένα σ’ ένα (αναβαπτισμένο) «ποιοτικό» κοινό, αυτοπεριορισμένα σε μια εκτός πραγματικότητας, σε κάποιες περιπτώσεις εξωραϊστική και σ’ άλλες πεσιμιστική, γυάλα.

Την τελευταία δεκαετία νιώσαμε να μας αλλάζουν ριζικά τα τιτάνια βήματα της τεχνολογικής ανάπτυξης σε όλα τα επίπεδα. Ό,τι μας ήταν γνωστό, οικείο, πρόσφορο, εύχρηστο έχει μετεξελιχθεί ή εξαλειφθεί από άλλα νεότερα μέσα. Αλίμονο αν η ανάγνωση δεν συμπαρασυρόταν σ’ αυτό το ανεπίσχετο πλημμύρισμα νεοτερισμών. Όμως τι μπορούμε να περισώσουμε σ’ αυτό τον κυκεώνα μεταβολών; Ποιες πνευματικά αμυντικές ασπίδες πρέπει να υψώσουμε ώστε να μην αφεθούμε εφησυχασμένοι στις ευκολίες της επερχόμενης ψηφιακής εποχής;