Και να αδερφέ μου
που μάθαμε
να κουβεντιάζουμε ήσυχα.
Ήσυχα κι απλά.
Γιάννης Ρίτσος

Προ ημερών διάβασα για πρώτη φορά τον όρο “βουλεύτρια”. Στην αρχή σοκαρίστηκα και μονολόγησα “Ε όχι και βουλεύτρια μαντάμ”, παρότι εκτιμώ ιδιαιτέρως την … δράστρια. Στη συνέχεια, το μελέτησα προσεκτικά, και το βρίσκω όχι απλώς σωστό, αλλά υψηλής σημασίας.

Αυτό θα εξηγήσω παρακάτω, στο χώρο του φιλόξενου Jenny’s World.
Πρώτα, όμως, ανέκδοτο σχετικό.

Δυό ξανθιές είναι οικότροφες σε παρθεναγωγείο. Ωραία κορίτσια, και άνετα, έχουν βρει μία τρύπα στη μάντρα, και βγαίνουν κάθε τόσο τα βράδια με κάτι αγαπητικούς.
Κάποια στιγμή, που η τρύπα έγινε πιά ολόκληρο άνοιγμα, η διεύθυνση έβαλε κάγκελα.
Συγκρατήθηκαν κάτι μέρες, λοιπόν, ώσπου ένα πρωινό λέει η μία αποφασισμένη: “Πάω να απασχολήσω την … διευθύντρια. Τρέχα εσύ να δεις πώς θα περάσουμε το κάγκελο. Από πάνω; από κάτω; από μέσα; Ψάξτο, μην χάνουμε χρόνο τη νύχτα.”
Γυρνώντας λαχανιασμένη η … αναγνωρίστρια, λέει: “Άστα δεν γίνεται τίποτα. Το κάγκελο το έβγαλαν.”

Κάγκελο, εξηγώ[;], θεωρώ τον κακώς εννοούμενο σεξισμό. Θεωρώ καλώς εννοούμενο σεξισμό τη φυσιολογική διάκριση μεταξύ αρσενικού και θηλυκού. Το κακό του νόημα έγκειται στις υπερβολές σε αυτή τη διάκριση. Ο σεξισμός, δηλαδή, είναι πρόβλημα από ένα σημείο και μετά.
Είναι σωστό και όμορφο να μαθαίνουμε τα κορίτσια να εκφράζουν τη θηλυκότητά τους. Είναι λάθος και άσχημο να περιορίζουμε τις επιλογές τους λόγω φύλου. Αυτό.

Στην ελληνική μας γλώσσα έχουμε συστηματικά ένδειξη του φύλου στις λέξεις μας. Στα αγγλικά, λόγου χάριν, και ο φίλος και η φίλη λέγονται friend. Και η φιλία (friendship) είναι ουδέτερο -όπως όλες οι έννοιες. Η άμεση διάκριση αρσενικού-θηλυκού είναι σπάνια.
Έχουμε ένδειξη φύλου όχι μόνον σε επίθετα (καλός-καλή) και αντωνυμίες (εκείνος-εκείνη) αλλά και σε ουσιαστικά (μαθητής-μαθήτρια).
Αυτές οι δυνατότητες της γλώσσας μας καταλήγουν στην δυνατότητα μονολεκτικής ερώτησης του τύπου “έτοιμες;” Σε μία λέξη ρωτάμε κάτι που σε άλλες γλώσσες χρειάζεται ολόκληρη φράση, και αν γίνεται.

Σε αυτή την τόσο πλούσια γλώσσα, σκέπτομαι ευρύτερα, είναι αξιοπερίεργο πώς φθάσαμε να λέμε “η βουλευτής”, αρκούμενοι στη διάκριση φύλου μέσω του άρθρου “η”. Επί πλέον, δεν είναι γραμματικά σωστό η γενική “της βουλευτού”.
Κι αν δοκιμάσει κανείς να βρει ανάλογα δίδυμα ουσιαστικά, δεν θα βρει. Δεν λέμε “η μαθητής – της μαθητού” -λέμε “η μαθήτρια – της μαθήτριας”.
Να διευκρινίσω, πάντως, ότι τα ως άνω αφορούν τα λεγόμενα “πρωτόκλιτα”. Στα δευτερόκλιτα λέμε “η αρωγός – της αρωγού”. Πρωτόκλιτο είναι που δεν υπάρχει -όσο το έψαξα!- ανάλογο του “η βουλευτής”.

Ψάχνοντάς το λίγο βαθύτερα, ανακαλύπτουμε ότι υπάρχουν κι άλλα πρωτόκλιτα ουσιαστικά που προβληματιζόμαστε για το θηλυκό τους. Π.χ. αστροναύτης, διαπραγματευτής, θηρευτής, σκοπευτής -πώς είναι στο θηλυκό; Το πιό δύσκολο: ταξιδευτής.

Υποθέτω ότι η εξήγηση σχετίζεται με την εξελικτική διαμόρφωση της γλώσσας μας.
Τουτέστιν: κάποτε υπήρχαν μόνον άνδρες να διδάσκουν στα γυμνάσια, και δίδασκαν σε αγόρια. Εντελώς φυσιολογικά, υπήρχαν μόνον οι λέξεις “μαθητής” και “καθηγητής”. Χωρίς θηλυκό, καθώς δεν υπήρχαν κορίτσια στα θρανία και γυναίκες στον πίνακα.
Κάποια στιγμή, φευ!, υπήρξαν αντιστοίχως κορίτσια και γυναίκες, και -εντελώς φυσιολογικά- τις είπαμε “μαθήτρια” και “καθηγήτρια”.
Η αντίστοιχη στιγμή, λοιπόν, που αποκτήσαμε γυναίκες στο Κοινοβούλιο, μας βρήκε -έτσι το βλέπω- λιγότερο φυσιολογικούς. Δεν προφέραμε το γραμματικά αυτονόητο “βουλεύτρια”. Και , μετά από τόσα χρόνια που δεν το προφέραμε, φθάσαμε στο ημέτερον “Ε όχι και βουλεύτρια μαντάμ”.
Σημειώνω ότι, αυτή η απόσταση από το γραμματικά αυτονόητο, κλιμακώνεται στο “αυτί” μας: αστροναύτρια, διαπραγματεύτρια, θηρεύτρια, σκοπεύτρια. Στο πιό δύσκολο: θα πούμε κάποτε ταξιδεύτρια; εξερευνήτρια; ή δεν θα ανεχθούμε ποτέ γυναίκα-Κολόμβο;

Για κάποιους καχύποπτους, μάλιστα, ίσως αυτό το “η βουλευτής” υπεδείκνυε πλαγίως ανδροπρεπή συμπεριφορά στις γυναίκες που ψηφίζαμε. Υπεδείκνυε ότι ζούμε σε έναν κόσμο με ανδρικούς νόμους και κανόνες. Όθεν, οι γυναίκες-μέλη θα πρέπει να αφήσουν τη θηλυκότητά τους στο σπίτι. Τη γυναικεία λογική.
Μήπως υπερβάλλω;

Όπως και να ‘χει, αισθάνομαι ότι έχω καταστήσει σαφές το σκεπτικό της πρότασής μου: το “βουλεύτρια” είναι γραμματικά άψογο, το “η βουλευτής” είναι γραμματικά λάθος, το λάθος έκανε πρόβλημα το σωστό. Όχι;
Από την άλλη, η ανάγκη για λίγο περισσότερη θηλυκότητα στον κόσμο μας, είναι δραματική στις μέρες μας. Κι εδώ στο Jenny’s World, έχω ερωτήσει σε άρθρο, από τον Οκτώβριο του ’21 “Ποιός θα ανακόψει τις Ελληνίδες;”

Διατυπώνω συνοπτικά την πρότασή μου, λοιπόν, ούτω πως: Βουλευτής, είναι αυτή που ξέρουμε: η γυναίκα μέλος του Κοινοβουλίου. Βουλεύτρια, είναι αυτή που είναι μέλος του Κοινοβουλίου, αλλά -κατά δήλωσή της!- πρώτα γυναίκα.

1η Μαρτίου 2023
Κώστας Τζαναβάρας