Όσο περνάνε τα χρόνια και απομακρυνόμαστε από τη λαϊκή μας παράδοση, τόσο και πιο μπερδεμένα και ακατανόητα μας φαίνονται τα κάλαντα που λένε τα παιδιά την παραμονή των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς (τα λένε άραγε σήμερα;). Ακούμε να καλανταρίζουν, μα ακόμα χειρότερα βλέπουμε γραμμένα σε βιβλία και σε λαογραφικές συλλογές φράσεις όπως: “Άγιος Βασίλης έρχεται και δε μας καταδέχεται…”.

Και εντός του δικαίου αναρωτιόμαστε: Γιατί άραγε; Τι του κάναμε; Ενώ πιο κάτω ξύνουμε αμήχανα το κεφάλι μας για εκείνη τη φράση: “ζαχαροκάντιοζυμωτή”, που όσα βιβλία κι αν ανοίξουμε, τόσες διαφορετικές γραφές της θα συναντήσουμε.
Ας κάνουμε μιαν απόπειρα να εξετάσουμε προσεκτικά τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς, όπως τα λέγαμε παλιά στα χωριά μας. Θα κρατήσουμε το στιχούργημα που ήταν ευρύτατα διαδεδομένο στα χωριά της Κορινθίας και έχει χαραχτεί καθαρά και άσβηστα στη μνήμη μας. Να έχουμε πάντα κατά νου ότι τα κάλαντα είναι λιτός ποιητικός λόγος, που συνήθως έχουν διττή υπόσταση. Περιγράφουν το εορταστικό γεγονός, αλλά ταυτόχρονα επιχειρούν να προκαλέσουν το ενδιαφέρον (αν όχι τη συμπάθεια) αυτών που τα ακούνε προς εκείνον που τα “τραγουδά”.
Φανταζόμαστε λοιπόν τον καλαντάρη να χτυπάει την πόρτα του “αρχοντικού” (του σπιτιού δηλαδή ή του φτωχοκάλυβου ή του διαμερίσματος, που για λόγους εντυπωσιασμού και καλοπιάσματος των οικούντων αποκαλείται “αρχοντικό”), για “να τα πει”. Κατά μιαν άλλη άποψη γίνεται λόγος για “αρχοντικό”, γιατί μόνο από σπίτια εχόντων ήταν βάσιμη η προσδοκία για ένα καλό χαρτζιλίκι.
Του ανοίγει την πόρτα μια γυναίκα. Δεν γνωρίζει ποια είναι. Υποθέτει ότι είναι η αρχόντισσα του σπιτιού και πιάνει να της αφηγείται τα περί του “Άγιου Βασίλη που έρχεται από την Καισαρεία…”. Παράλληλα όμως φροντίζει και να την κολακεύσει, ενσωματώνοντας στην αφήγηση φράσεις εγκωμιαστικές προς την ίδια, έτσι που να την καλοπιάσει, να τη συγκινήσει, ώστε το φιλοδώρημά της να είναι αξιόλογο.
Πληροφόρηση για το εκκλησιαστικό γεγονός και κολακευτικά λόγια για τους νοικοκυραίους του σπιτιού (τους αφεντάδες) πάνε μαζί και αλληλοδιαπλέκονται στα κάλαντα. Το έθιμο κρατάει από τα βυζαντινά χρόνια, τα χρόνια της φεουδαρχίας, τότε που οι φτωχοί κολλήγοι, με την ευκαιρία των μεγαλογιορτάδων, πλησίαζαν στα σπίτια των αφεντάδων και τραγουδώντας τους ιστορούμενα των αγίων και των ημερών, αποσκοπούσαν σε εξοικονόμηση γλυκών, τροφίμων, φρούτων και νομισμάτων.
Ας δούμε την “Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά”, όπως την “τραγουδάει” ο καλαντάρης ευρισκόμενος ενώπιον της νοικοκυράς του σπιτιού. Για τη δική μας συνεννόηση θα καθιερώσουμε να υπογραμμίζουμε τις φράσεις που αναφέρονται στο ιστορούμενο θρησκευτικό γεγονός, ενώ θα γράφουμε με έντονα γράμματα (bold) όσες φράσεις έχουν ως στόχο και σημείο αναφοράς την οικοδέσποινα που στέκεται στην πόρτα και ακούει:

“Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά, ψηλή μου δεντρολιβανιά”. [Κυρά μου εσύ, που είσαι σαν ψηλή δεντρολιβανιά (μάλλον την παρομοιάζει με κέδρο από τον Λίβανο, απ’ όπου προέρχονταν τα πιο γερά και αρωματικά ξύλα για κατασκευές αρχοντόσπιτων και καραβιών), μάθε ότι έφτασε η πρωτομηνιά και η αρχή του νέου χρόνου].
“Κι αρχή καλός μας χρόνος, εκκλησιά με τ’ άγιο θρόνος”. Εδώ αυθαιρετούμε, αλλά πιστεύουμε ότι η φράση: “εκκλησιά με τ’ άγιο θρόνος” απευθύνεται από τον φτωχό καλαντάρη επίσης στην κυρά του σπιτιού, αποδίδοντάς της υπερβολικό σεβασμό. Τη βλέπει (ή τουλάχιστον την αφήνει να πιστεύει ότι τη βλέπει) σαν αξιοσέβαστο και τιμημένο πρόσωπο, σαν την εκκλησία που έχει μέσα της τον άγιο θρόνο, τον θρόνο του ιεράρχη αλλά και του ίδιου του Ιησού.
“Αρχή που βγήκεν ο Χριστός, άγιος και πνευματικός / στη γη να περπατήσει και να μας καλοκαρδίσει”. (Εδώ έχουμε συνέχεια της αφήγησης, όπου ο Χριστός τοποθετείται ως υπέρτατη αρχή στο ξεκίνημα του νέου χρόνου).
“Άγιος Βασίλης έρχεται, άρχοντες το κατέχετε; (Ο Άγιος Βασίλης έρχεται. Το ξέρετε, άρχοντές μου; πληροφορεί και ταυτόχρονα ρωτάει ο καλαντάρης).
“Από την Καισαρεία. Συ ’σαι αρχόντισσα κυρία;” (Έρχεται από την πόλη της Καισαρείας, συμπληρώνει την πληροφορία ο καλαντάρης, και ευθύς αμέσως στοχεύει στη γυναίκα που στέκεται στην ανοιγμένη πόρτα, ερωτώντας την αν είναι εκείνη η αρχόντισσα του σπιτιού. Θα μπορούσε η συγκεκριμένη φράση να εκληφθεί και ως ένα ακόμα κοπλιμέντο προς τη γυναίκα που έχει μπροστά του, αποκαλώντας την “αρχόντισσα”, ακόμα και αν υπήρχε περίπτωση να είναι μια απλή υπηρέτρια του σπιτιού. Σε αυτή την περίπτωση δεν τίθεται το ερωτηματικό, και η πρόταση λειτουργεί καταφατικά ή με θαυμαστικό ως επιφωνηματική: “Εσύ, κυρία μου, είσαι αρχόντισσα!”).
“Βαστά εικόνα και χαρτί, ζαχαροκαντιοζυμωτή!” (Ο άγιος Βασίλης κρατά εικόνα, δείγμα αγιοσύνης, αλλά και χαρτί που γράφει τις επιθυμίες των πιστών, λέει ο καλαντάρης, και αμέσως συνεχίζει με ένα κορυφαίο στόλισμα προς τη γυναίκα στην πόρτα. Την αποκαλεί: “ζαχαροκαντιοζυμωτή”, δηλαδή ζυμωμένη -πλασμένη- με ζαχαροκάντιο. Θα εννοήσουμε βαθύτερα τη σημασία του κολακευτικού αυτού επιθέτου, αν αναλογιστούμε ότι το κάντιο ή ζαχαροκάντιο ήταν στα παλιά χρόνια μια γλυκιά καραμέλα που ξετρέλαινε παιδιά και ενηλίκους Είχε μορφή ημιδιάφανης, κρυσταλλικής πέτρας, που φτιαχνόταν από ακατέργαση ζάχαρη και αρωματικές ύλες. Ο ζαχαροπλάστης την έσπαζε σε μικρότερα κομμάτια πάνω στον πάγκο του, για να την πουλήσει χύμα με το ζύγι. Στη σημερινή μας κοινή γλώσσα η προσφώνηση “ζαχαροκαντιοζυμωτή” θα μεταφραζόταν ελεύθερα σε: “γλύκα” ή “γλυκιά μου”.
“Χαρτί και καλαμάρι, δες κι εμέ το παλληκάρι”. (Ο Άγιος Βασίλης κρατάει χαρτί και “καλαμάρι”, δηλαδή μελανοδοχείο, ώστε να βουτάει την πένα του, να τη μελανώνει, και να γράφει τις επιθυμίες των πιστών. Αλλά εσύ, κυρά μου αρχόντισσα —που με τόσα ωραία σε έχω στολίσει— δες με… κοίταξε κι εμένα το παλληκάρι, που στέκομαι στην πόρτα σου μέσα στο κρύο και σου τραγουδώ. Την καλεί ευθέως πλέον να τον προσέξει, να δει τις ανάγκες που έχει, να νιώσει τις ελλείψεις που αντιμετωπίζει καθώς ξημερώνει η μεγαλογιορτή… Και βεβαίως να βάλει το χέρι στην τσέπη της ή στο ερμάρι του σπιτιού της και να τον ευχαριστήσει με καλούδια και νομίσματα.
“Το καλαμάρι έγραφε, τη μοίρα μου την έλεγε και το χαρτί ομίλειε, άσπρε μου χρυσέ μου ήλιε!” Ο καλαντάρης τώρα γίνεται πιο ξεκάθαρος, σχεδόν εκλιπαρεί, κλαίει την κακιά του μοίρα. Λέει ότι το καλαμάρι του Άγιου Βασίλη έγραφε και το χαρτί του “ομίλειε” —ομιλούσε— για τη δικιά του φτώχεια και τη δυστυχία του. Και απευθυνόμενος στην κυρία του σπιτιού, τη στολίζει για μιαν ακόμα φορά με κορυφαία εγκωμιαστικά επίθετα: “Άσπρε μου” —απόλυτη αγνότητα—, “χρυσέ μου” —ακριβότατη πολυτιμότητα—, “ήλιε” —ζεστασιά, προστασία, πηγή ζωής—.
Στο ίδιο μοτίβο συνεχίζονται τόσο η αφήγηση όσο και τα καλοπιάσματα της “αρχόντισσας”, ώσπου στο τέλος να τραγουδιστεί το πασίγνωστο: “Σ’ αυτό το σπίτι που ’ρθαμε / πέτρα να μη ραγίσει / κι ο νοικοκύρης του σπιτιού (γιατί πρέπει κι αυτός να εγκωμιαστεί) χίλια χρόνια να ζήσει”.
Τρία πράγματα λοιπόν τονίζονται στα παραδοσιακά κορινθιακά πρωτοχρονιάτικα κάλαντα, τα οποία αξίζει να εντοπιστούν, ώστε να εξαρθεί η κοινωνική σκοπιμότητα και η σημασία τους, αλλά και να ξεδιαλύνουν τα σφάλματα και οι παρανοήσεις από αυθαίρετες προσθήκες και αλλοιώσεις:
Α) Έρχεται η μεγάλη γιορτή της Πρωτοχρονιάς και του Αγίου Βασιλείου.
Β) Εγώ, ο καλαντάρης, που σας ιστορώ τραγουδιστά τα της εορτής, είμαι φτωχός, έχω ανάγκες, η μοίρα μου δεν με έχει ευνοήσει.
Γ) Εσύ που άνοιξες την πόρτα του σπιτιού σου και με ακούς, είσαι πολύ όμορφη, είσαι αξιοσέβαστη, είσαι γλυκιά, είσαι αληθινή αρχόντισσα. Δες με και ανάλογα αντάμοιψέ με, (το τελευταίο δε λέγεται ευθέως, αλλά υπονοείται).
Έτσι πρέπει να τα δούμε τα κάλαντα του τόπου μας, όπως μας παραδόθηκαν και όχι όπως τα αλλοιώσαμε. Όταν τα τραγουδάμε ή όταν τα διδάσκουμε στα παιδιά και στα εγγόνια μας, να γνωρίζουμε και να τους εξηγούμε πώς, πότε και γιατί δημιουργήθηκαν, τι ακριβώς σήμαιναν τα λόγια τους που δεν καταλαβαίνουμε σήμερα, και πώς πρέπει να “τα λέμε” αν θέλουμε να κρατάμε σωστά τη λαϊκή μας παράδοση.