Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, με απόφασή της στις 17 Δεκεμβρίου 1999, ανακήρυξε την 25η Νοεμβρίου ως Διεθνή Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών. Φέτος, η καμπάνια ονομάζεται «Orange the World», προτρέποντας μάλιστα σε ακτιβιστικές δράσεις, από τις 25 Νοεμβρίου μέχρι τις 10 Δεκεμβρίου.

Αξίζει να σημειωθεί, πως η συγκεκριμένη ημέρα έχει καθιερωθεί από το 1981, από γυναικείες οργανώσεις, σε ανάμνηση της φρικτής δολοφονίας των τριών αδελφών Μιραμπάλ, πολιτικών αγωνιστριών από την Δομινικανή Δημοκρατία, με διαταγή του δικτάτορα Τρουχίλο.

Η βία κατά των γυναικών αποτελεί φυσικά ένα παγκόσμιο, διαχρονικό πρόβλημα. Στην Ελλάδα, μάλιστα, μέχρι στιγμής φέτος έχουν καταγραφεί 13 γυναικοκτονίες, πράξη που αποτελεί την κορύφωση της βίας κατά των γυναικών. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, το 2018, 13 γυναίκες δολοφονήθηκαν στην Ελλάδα από κάποιο μέλος της οικογένειάς τους, ενώ το 2019 οι δολοφονίες γυναικών από συγγενικό τους πρόσωπο ανήλθαν σε 17 και το 2020 έγιναν 10 γυναικοκτονίες.

Σύμφωνα με τα στοιχεία, η ΕΛΑΣ, το 2020 κατέγραψε 5.413 περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας, κατά μέσο όρο δηλαδή 15 την ημέρα. Κατά τη διάρκεια ενός μήνα στο πρώτο lockdown οι κλήσεις στη γραμμή SOS 15900 αυξήθηκαν κατά 227,4%, ενώ το πρώτο εξάμηνο του 2021 υπήρξαν 4.000 κλήσεις για ενδοοικογενειακή βία. Την τραγική εικόνα συμπληρώνει ένα ακόμη οδυνηρό στοιχείο. Σύμφωνα με τα τελευταία δεδομένα από το 2019, δηλαδή πριν το ξέσπασμα της πανδημίας και των lockdown, είχαν γίνει συνολικά 217 καταγγελίες βιασμών από γυναίκες θύματα.

Παγκόσμιο πρόβλημα

Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ, εκτιμάται πως σχεδόν 750 εκατομμύρια γυναίκες, σχεδόν 1 στις 3, έχουν υποστεί βία από τον σύντροφό τους, σεξουαλική κακοποίηση από άλλο πρόσωπο, ή και τα δύο, τουλάχιστον μια φορά στη ζωή τους (το 30% των θυμάτων είναι 15 ετών και άνω).

Επίσης, τα περισσότερα περιστατικά βίας διαπράττονται από τον σύζυγο, τον πρώην σύζυγο ή τον σύντροφο της εκάστοτε γυναίκας. Πάνω από 640 εκατομμύρια γυναίκες έχουν υποστεί βία από συντρόφους τους. Μάλιστα, σχεδόν 1 στα 4 κορίτσια, ηλικίας 15 έως 19 ετών, έχει βιώσει σωματική ή/και σεξουαλική βία από τον σύντροφο ή τον σύζυγο.

Και εντός ΕΕ, τα τελευταία στοιχεία, που προκύπτουν από έρευνα, που συμμετείχαν πάνω 42.000 γυναίκες, ηλικίας 18 έως 74 ετών, από 28 κράτη μέλη, δείχνουν πως:

• 1 στις 3 γυναίκες άνω των 15 ετών έχει υποστεί σωματική βία
• 1 στις 2 έχει βιώσει ψυχολογική βία από τον σύντροφό της
• 1 στις 8 έχει υποστεί οικονομική βία από τον σύντροφό της
• 1 στις 10 έχει βιώσει σεξουαλική βία
• 1 στις 20 έχει πέσει θύμα βιασμού
• 1 στις 3 έχει παρενοχληθεί σεξουαλικά στον χώρο εργασίας
• 1 στις 5 γυναίκες 18-29 ετών έχει παρενοχληθεί σεξουαλικά στο διαδίκτυο
• 1 στις 5 έχει βιώσει stalking (παρενοχλητική παρακολούθηση)

Καταδικάζονται οι θύτες;

Είναι γνωστό, πως οι σεξουαλικές επιθέσεις και συγκεκριμένα ο βιασμός, ανήκουν στα εγκλήματα τα οποία σε μεγάλο βαθμό δεν καταγγέλλονται στις αρμόδιες αρχές. Ακόμη όμως κι όταν αυτό συμβαίνει, τις περισσότερες φορές οι θύτες δεν καταδικάζονται.

Ενδεικτικά, σύμφωνα με τη ΜΚΟ Rainn και τα στοιχεία που έχει συγκεντρώσει από διάφορες πηγές, σχετικά με τις ΗΠΑ, σε 1.000 σεξουαλικές επιθέσεις, τις 995 ο θύτης θα συνεχίσει να κυκλοφορεί ελεύθερος. Από τις 1.000, 230 περιπτώσεις καταγγέλλονται στην αστυνομία, 46 φορές έχουμε σύλληψη, 9 φορές έχουμε παραπομπή σε Δικαστήριο, 5 φορές στις 1.000 σημειώνεται καταδίκη για κακούργημα, ενώ συνολικά σχεδόν 5 βιαστές θα οδηγηθούν στη φυλακή. Συνολικά, πάντως, σημειώνει η ΜΚΟ, 3/4 σεξουαλικές επιθέσεις δεν καταγγέλλονται. Παρόμοια κατάσταση επικρατεί και στη Μεγάλη Βρετανία, όπου σχεδόν οι μισές υποθέσεις/διώξεις για βιασμό δεν καταλήγουν πουθενά και κρίνονται ανεπιτυχείς.

Η εικόνα στην Ελλάδα είναι ίδια, ενδεχομένως και χειρότερη. Αν και το τελευταίο διάστημα, σύμφωνα με τους ειδικούς, καταγράφεται μια σημαντική αύξηση των καταγγελιών, κάτι που ενδεχομένως να οφείλεται και στο κίνημα #MeToo που βοήθηκε πολλές γυναίκες να σπάσουν τη σιωπή τους, στην ελληνική κοινωνία φαίνεται πως ακόμη η «κουλτούρα βίας» κατά των γυναικών έχει βαθιές ρίζες. Η Άννα Ράζου, ιατροδικαστής σε ένα νοσοκομείο της Αθήνας, το οποίο περιθάλπει θύματα ενδοοικογενειακής βίας, μιλώντας στον Guardian, σημειώνει, πως «όλοι λένε, πόσο σημαντικό είναι να σταματήσουμε αυτού του είδους την βία, αλλά δεν αρκεί να επαναλαμβάνουμε απλά πόσο κακό είναι αυτό. Χρειαζόμαστε νόμους, οφείλουμε να είμαστε αυστηροί».

Προσθέτει, πως λίγες από τις γυναίκες από αυτές που συναντά, προχωρούν τελικά για την άσκηση διώξεων εναντίον του κακοποιητή τους, αλλά και όσους το κάνουν τελικά αποσύρουν τις καταγγελίες, υπό το βάρος της κουλτούρας που υπαγορεύει πως είναι αποδεκτή. Ενδεικτικό της ευρύτερης αντίληψης είναι και το πρόσφατο νομοσχέδιο Τσιάρα για τη συνεπιμέλεια, με βάση το οποίο πολλές γυναίκες θα είναι πλέον αναγκασμένες, να μοιραστούν την επιμέλεια των παιδιών τους με τους ανθρώπους που τις κακοποιούσαν.

Τα δεδομένα από το υπουργείο Δικαιοσύνης δείχνουν πολύ χαμηλά ποσοστά σε διώξεις αλλά και καταδίκες με βάση το νόμο που ψηφίστηκε το 2006 αναφορικά με την ενδοοικογενειακή βία. Σύμφωνα με τα στοιχεία, ο ετήσιος μέσος όρος ανδρών που έχουν διωχθεί από το 2016 για ενδοοικογενειακή βία είναι 3.566. Οι καταδίκες βρίσκονται επίσης σε πολύ χαμηλό επίπεδο, καθώς μόλις ένα 26% των κατηγορούμενων έχει καταδικαστεί, ενώ οι συντριπτική πλειοψηφία τους έχουν λάβει ανασταλτικές ποινές.

Ειδικότερα, το ποσοστό των ανδρών που βρίσκονται στην φυλακή για περιπτώσεις ενδοοικογειακής βίας έπεσε από 16,4% το 2016 στο χαμηλό του 6% το 2019, παρά το γεγονός ότι τα φαινόμενο εκείνη την περίοδο βρίσκονταν στο υψηλότερο επίπεδο της πενταετίας. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, όπως σημειώνουν ανθρωποι που γνωρίζουν καλά το ζήτημα, πολλές γυναίκες αποθαρρύνονται και δεν καταγγέλλουν καν τα περιστατικά.

Όπως έχει επισημάνει η Αν. Kαθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Ιφιγένεια Καμτσίδου στο Tvxs.gr, αναφερόμενη στο ζήτημα των γυναικοκτονιών, «το δικαστήριο υπερεκτιμά στοιχεία που ελαφρύνουν την θέση του κατηγορούμενου (π.χ. ότι τέλεσε την πράξη σε δικαιολογημένη συναισθηματική φόρτιση, ή ότι έθεσε τον εαυτό του στη διάθεση των αρχών χωρίς σημαντική καθυστέρηση) και έτσι οδηγείται στην επιβολή ελαφρύτερης ποινής. Μάλιστα, σε αυτές τις περιπτώσεις συνήθως διαφαίνεται από την αιτιολογία της απόφασης, ότι τα κοινωνικά στερεότυπα καθόρισαν τις επιλογές του δικαστηρίου, που δεν κατορθώνει να επιτελέσει την δικαιοκρατική αποστολή του».

Lockdown και μεγέθυνση του εφιάλτη

Ήδη από τους πρώτους μήνες της πανδημίας, συλλογικότητες, διεθνείς οργανώσεις και οργανισμοί όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση και ο ΟΗΕ, έκαναν εκκλήσεις για περισσότερη προσοχή, καθώς πολλές γυναίκες εγκλωβίζονταν ουσιαστικά με τους κακοποιητές τους.

Ενδεικτικά, στην Ελλάδα, σύμφωνα με στοιχεία της 24ωρης γραμμής SOS 15900 της Γενικής Γραμματείας Οικογενειακής Πολιτικής και Ισότητας των Φύλων (ΓΓΟΠΙΦ), από τον Μάρτιο στον Απρίλιο του 2020 είχαμε αύξηση περιστατικών ενδοοικογενειακής βίας κατά 300%.

Η σχέση θύματος-θύτη είναι κυρίως συζυγική (νυν ή πρώην) κατά 56%, συντροφική (νυν ή πρώην) σε ποσοστό 13%, ενώ το 12% εκ του συνόλου των γυναικών θυμάτων που εξυπηρετήθηκαν από τα Συμβουλευτικά Κέντρα του Δικτύου Δομών της ΓΓΟΠΙΦ, κατήγγειλαν, ότι ο θύτης είναι μέλος της οικογένειας (π.χ. αδερφός, πατέρας ή και άλλος συγγενής).

Στην Πορτογαλία, όσον αφορά το πρώτο μισό της φετινής χρονιάς, σχεδόν 2 γυναίκες δολοφονούνται κάθε μήνα. Παρά το γεγονός πως, η βία κατά των γυναικών υποκαταγράφεται, για διάφορους λόγους, μπορούμε ίσως να σχηματίσουμε μια γενικότερη εικόνα: στη Γαλλία, μετά το lockdown του Μαρτίου του 2020, η ενδοοικογενειακή βία αυξήθηκε κατά 30%. Στην Αργεντινή, οι κλήσεις για βοήθεια αυξήθηκαν κατά 25% το ίδιο διάστημα. Αύξηση των περιπτώσεων ενδοοικογενειακής βίας και αναζήτησης βοήθειας από τα θύματα παρατηρήθηκε και σε άλλες χώρες, όπως ο Καναδάς, η Γερμανία, η Ισπανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η ΗΠΑ.

Να σκεφτούμε αλλιώς τον κόσμο

Τί θα γινόταν αν στην πράξη εξαλείφαμε όλες τις ανισότητες, καταστρέφοντας την πατριαρχία, η οποία ευθύνεται κατά βάση για όλα όσα περιγράψαμε; Ο κόσμος, σίγουρα θα ήταν καλύτερος. Αυτό πραγματεύεται άλλωστε και ο Economist σε δημοσίευμά του, υποστηρίζοντας πως κοινωνίες που καταπιέζουν τις γυναίκες, δεν μπορούν πραγματικά να προοδεύσουν.

Όπως αναφέρεται στο δημοσίευμα, ερευνητές από τα πανεπιστήμια Α&Μ του Τέξας και του Brigham Young, δημιούργησαν έναν παγκόσμιο δείκτη προ-μοντέρνων στάσεων απέναντι στις γυναίκες, που περιλαμβάνει τους σεξιστικούς οικογενειακούς νόμους, τα άνισα ιδιοκτησιακά δικαιώματα, τους πρώιμους γάμους για τα κορίτσια, τον πατρογονικό γάμο, την πολυγαμία, την ύπαρξη τιμής για μια νύφη, την προτίμηση του γιου, τη βία κατά των γυναικών και τη νομική επιείκεια αναφορικά με αυτή (για παράδειγμα, σε κάποιες χώρες μπορεί ένας βιαστής να ξεφύγει από την τιμωρία αν παντρευτεί το θύμα του). Αποδείχθηκε, ότι τα παραπάνω σχετίζονται πολύ με τη βίαιη αστάθεια σε μια χώρα.

Σημειωτέον, πως τουλάχιστον 200 εκατομμύρια γυναίκες και κορίτσια έχουν υποστεί ακρωτηριασμό γυναικείων οργάνων, σε συνολικά 31 χώρες που επιτρέπεται αυτή η πρακτική. Επίσης, το 2019, 1 στις 5 γυναίκες, ηλικίας 20 έως 24 ετών, είχε πανρευτεί πριν τα 18.

Επιπλέον, πολλοί θεωρούν, πως οι γυναίκες πρέπει πλέον να παίξουν σημαντικότερο ρόλο και στις γεωπολιτικές εξελίξεις. Από το 1992 έως και το 2019, μόνο το 13% των διαπραγματευτών και το 6% των υπογραφόντων ειρηνευτικών συμφωνιών ήταν γυναίκες. Δεν είναι δυνατόν, ο μισός πληθυσμός του κόσμου να μη συμμετέχει σε διαδικασίες όπου παίρνονται τόσο σοβαρές αποφάσεις. Βέβαια, πρέπει να έχουμε κατά νου πως σχεδόν το 80% των γυναικών βουλευτών έχουν υποστεί κάποια στιγμή ψυχολογική βία, κατά τη διάρκεια της εργασίας τους.

Ανισότητα και στην πανδημία

Ένας άλλος τρόπος για να επέλθει η αλλαγή, ή έστω να γίνουν ορισμένα βήματα, είναι να αντιληφθούμε πραγματικά τι συμβαίνει μέσα σε αυτή την κρίση. Έτσι, μπορούμε να οδηγηθούμε στο εξής συμπέρασμα: οι γυναίκες σήκωσαν δυσανάλογο βάρος. Η πανδημία δεν επηρέασε στον ίδιο βαθμό τα δύο φύλα.

Όταν τα σχολεία έκλεισαν, οι γυναίκες επιβαρύνθηκαν περισσότερο, ειδικά όσες δεν εργάζονταν. Στις καθημερινές υποχρεώσεις του σπιτιού προστέθηκε και η φροντίδα των παιδιών. Σύμφωνα με στοιχεία της παγκόσμιας τράπεζας δεδομένων, σχεδόν το 47% των γυναικών εντάσσεται στο εργατικό δυναμικό παγκοσμίως, ποσοστό που το 1990 βρισκόταν στο 51%, ενώ αντίστοιχα το ποσοστό των ανδρών που εργάζονται ανέρχεται σε 74%.

Επιπλέον, με το κλείσιμο πολλών επιχειρήσεων, έγινε φανερό πως ορισμένες εργασίες έπρεπε αναγκαστικά να βγουν μπροστά. Κοινωνικοί λειτουργοί, εργαζόμενοι/ες στο λιανικό εμπόριο, ταμίες σε διάφορες επιχειρήσεις (από σούπερ μάρκετ μέχρι και μικρά μαγαζιά της γειτονιάς) και πρώτοι και καλύτεροι οι εργαζόμενοι/ες στην υγεία, σήκωσαν κατά βάση, μαζί με κάποιες ακόμη θέσεις, όπως αυτή του διανομέα, το βάρος της πανδημίας. Πολλές από αυτές τις εργασίες λοιπόν, κυριαρχούνται από τις γυναίκες.

Σε οποιαδήποτε περιοχή του πλανήτη (Αφρική, Αμερική, Ευρώπη, περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου, Νοτιοανατολική Ασία, περιοχές του δυτικού Ειρηνικού όσες αναφέρονται), τα ποσοστά των γυναικών νοσηλευτριών είναι πολύ μεγαλύτερα. Βέβαια, οι μισθολογικές ανισότητες παραμένουν. Επίσης, ακόμη και στα επαγγέλματα στα οποία είναι πιο πιθανό να εργάζεται μια γυναίκα, όπως δασκάλα δημοτικού, νοσηλεύτρια ή ταμίας, οι άνδρες αμείβονται ξανά περισσότερο.

Το περιοδικό Lancet έγραφε τότε, πως μόλις η πανδημία τελειώσει, δεν μπορούμε να γυρίσουμε στο προηγούμενο status quo. Πρέπει να εξασφαλίσουμε, πως οι απαραίτητοι/ες (που κατά την πανδημία δουλεύουν ασταμάτητα) εργαζόμενοι/ες θα μπορούν να κάνουν τη δουλειά τους με ασφάλεια, ότι θα έχουν επαρκή ιατρική φροντίδα και πληρωμένη αναρρωτική άδεια, έτσι ώστε να διασφαλίσουν την υγεία τους ανεξάρτητα από την πανδημία. Προστατεύοντάς τις ζωές τους, προστατεύουμε τις ζωές όλων, ανέφερε.

Επομένως, η επαναφορά στο καθεστώς της ανισότητας, την οποία η πανδημία δεν δημιούργησε, αλλά μεγέθυνε, δεν πρέπει να αποτελεί πλέον επιλογή. Η σημερινή μέρα ίσως είναι η αφορμή να το συνειδητοποιήσουμε.

*Φωτογραφία: Guardian

Γιάννης Τσεκούρας – tvxs.gr