Την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ο Ιάκωβος Καμπανέλλης φυλακίστηκε στο ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης του Μαουτχάουζεν στην Αυστρία.
Ένα στρατόπεδο – κολαστήριο ολόκληρων κοινωνικών ομάδων που εναντιώνονταν στο ναζισμό, μέσα στο οποίο λέγεται ότι βρήκαν το θάνατο περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι.

Αμέσως μετά την απελευθέρωση του ο Καμπανέλλης επιδόθηκε σε μία καταγραφή των εφιαλτικών εμπειριών του: προσωπικά κείμενα με πεζογραφική μορφή που για χρόνια κρατούσε στο συρτάρι του.
Αργότερα ο συγγραφέας θελήσει να επανεξετάσει το συγκεκριμένο υλικό. Αρχικά έγραψε δύο ”νέα” επεισόδια που δημοσιεύθηκαν σε κυριακάτικα φύλλα της εφημερίδας ”Ελευθερία” και έκαναν μεγάλη αίσθηση.

Τελικά, με τη συμβολή του Βασίλη Βασιλικού που μεσολάβησε στον Μίμη Δεσποτίδη των εκδόσεων ”Θεμέλιο”, το ”Μαουτχάουζεν” του Ιάκωβου Καμπανέλλη κυκλοφόρησε ως βιβλίο πια. Ήταν Δεκέμβριος του 1965.
Εκείνο το διάστημα κι ενόσω η έκδοση βρισκόταν στα σκαριά, ο Καμπανέλλης έγραψε και τέσσερα ποιήματα σαν μία σμίκρυνση τεσσάρων αντίστοιχων επεισοδίων από το βιβλίο του. Θέμα των ποιημάτων του ήταν ο έρωτας δυο νέων ανθρώπων, έγκλειστων στο ναζιστικό στρατόπεδο.

Τα έδωσε στον καλό του φίλο, τον μουσικοσυνθέτη Μίκη Θεοδωράκη, ο οποίος είχε ήδη χαράξει καινούργια γραμμή στο έντεχνο – λαϊκό τραγούδι της εποχής, μελοποιώντας κατά κόρον τους μεγαλύτερους Έλληνες ποιητές: Τον Γιάννη Ρίτσο αρχικά (”Επιτάφιος”), τον Γιώργο Σεφέρη (”Επιφάνια”) και φυσικά τον Οδυσσέα Ελύτη (”Το Άξιον Εστί”).

Κι όμως, έτσι όπως μελοποίησε ο Θεοδωράκης το ”Μαουτχάουζεν” του Καμπανέλλη, φαινόταν να μην έχει ιδιαίτερη σχέση με τις προηγούμενες επιτυχημένες απόπειρες του.
Ο Θεοδωράκης είχε περάσει από γερμανικές φυλακές την ίδια περίοδο με τον Καμπανέλλη, άρα ήταν εξίσου ευαισθητοποιημένος με τους μύθους του πόνου, της φρίκης, αλλά και της ελπίδας του συγγραφέα τους. Αυτό που κατάφερε, όμως, σε μουσικό επίπεδο ήταν κάτι πρωτόγνωρο για τα δεδομένα της μέχρι τότε ελληνικής μουσικής!

Το έργο ονομάστηκε ”Η μπαλάντα του Μαουτχάουζεν’‘ και χωριζόταν σε τέσσερα τραγούδια,
το περίφημο ”Άσμα Ασμάτων (Τι ωραία πού’ν’ η αγάπη μου)”,
τον ”Αντώνη”, τον ”Δραπέτη” και το ‘
‘Όταν τελειώσει ο πόλεμος”,
που η ερμηνεύτρια Μαρία Φαραντούρη τραγούδησε ως ‘
‘Άμα τελειώσει ο πόλεμος”.
Τέσσερα τραγούδια με τη χρήση ηλεκτρικής κιθάρας, κρουστών, φλάουτου και τσέμπαλου με εναν ήχο αρκετά προοδευτικό μεσ’ στην επιβλητικότητα του, που θα χαρακτηριζόταν – κατά τη γνώμη μου – έως και ελαφρά ψυχεδελικός για τα εγχώρια 60s.

Θεωρώ το ”Άσμα Ασμάτων” σαν ένα από τα 10 σημαντικότερα ελληνικά τραγούδια που γράφτηκαν ποτέ!
Ένα πανευτυχές πάντρεμα μελωδίας και στίχου με καθοριστική τη συμβολή της έφηβης Φαραντούρη στην ερμηνεί.
Υπάρχει άνθρωπος που δεν έχει δακρύσει στο άκουσμα των στίχων του Καμπανέλλη;

”Κοπέλες του Μαουτχάουζεν, κοπέλες του Μπέλσεν, μην είδατε την αγάπη μου;/ Την είδαμε στην παγερή πλατεία μ’ ένα αριθμό στο άσπρο της το χέρι, με κίτρινο άστρο στην καρδιά”…
Η ”Μπαλάντα του Μαουτχάουζεν” του Θεοδωράκη ήταν το έργο που λάτρεψε ο Μάνος Χατζιδάκις …….!
Το έργο παρουσιάστηκε στο Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά και συγκέντρωσε τις πιο εγκωμιαστικές κριτικές από τους Έλληνες, αλλά και τους ξένους κριτικούς.

Η ”Μπαλάντα του Μαουτχάουζεν” έχει παρουσιαστεί άπειρες φορές σε συναυλίες ανά τον κόσμο.
Ιστορικής σημασίας θεωρείται η πρώτη απόδοση του, πάντα με σολίστ τη Φαραντούρη υπό τη διεύθυνση του Θεοδωράκη, μεσ’ στο στρατόπεδο του Μαουτχάουζεν το 1988.

Σε εκείνη τη συναυλία εκτός από τη Φαραντούρη, το έργο απέδωσαν στα εβραϊκά η Ισραηλινή Elinoar Moav και στα γερμανικά η Gisela May του Berliner Ensemble – η τελευταία μάλιστα το ηχογράφησε στα γερμανικά σε μία βερσιόν που χάθηκε με τα γεγονότα της πτώσης του τείχους του Βερολίνου, αλλά που ευτυχώς διέσωσε στο αρχείο του ο φίλος της, ερμηνευτής Θανάσης Μωραΐτης, και επανεκδόθηκε σε CD πριν μερικά χρόνια.

Σχετικά πρόσφατα ακόμη μία ηχογράφηση του κυκλοφόρησε σε παγκόσμια διανομή με τη Φαραντούρη στα ελληνικά, την Elinoar Moav στα εβραϊκά και τη Nantia Weinberg στα αγγλικά.
Διόλου τυχαίο για την τεράστια καλλιτεχνική απήχηση του έργου, που οι ”Times” της Νέας Υόρκης αναγόρευσαν στο ”σημαντικότερο έργο για το Ολοκαύτωμα που γράφτηκε ποτέ” και που στο Ισραήλ θεωρείται κάτι σαν Εθνικός Ύμνος.

τζ, σουκ.