Λέγεται πως είναι αυτός, που κρύβεται πίσω από τα έργα του Σαίξπηρ.

Ο Ελληνομαθής, ορθολογιστής, υπέρμαχος του διαχωρισμού κράτους-εκκλησίας και θαυμαστής της Γαλλικής Επανάστασης 3ος Πρόεδρος των ΗΠΑ Τόμας Τζέφερσον τον θεωρούσε, ως έναν από τους τρεις σπουδαιότερους ανθρώπους που έζησαν ποτέ. Ο William Dixon θεωρούσε, ότι θα μπορούσε να συμπεριληφθεί στον κατάλογο των Ιδρυτών των Ηνωμένων Πολιτειών ενώ αγάλματά του υπάρχουν σε διάφορα Πανεπιστήμια της Δύσης. Η επιρροή του μπορεί επίσης να φανεί στην ποικιλία συγγραφέων και σε ομάδες που έχουν χρησιμοποιήσει τα γραπτά του στα δικά τους συστήματα πεποιθήσεων.

Κι όμως είναι τόσες οι αντιφάσεις στον βίο του, που δείχνουν τα όρια και τις δυνατότητες όχι μόνο του συστήματος που υπηρέτησε, μα και του σημερινού μας κόσμου. Ίσως γι αυτό η ‘βιογραφία’ και ‘το παράδειγμα’ του Φράνσις Μπέικον πρέπει να μας ενδιαφέρουν.

Γεννήθηκε στις 22 Ιανουαρίου 1561 στο York House κοντά στο Strand του Λονδίνου.

Ήταν στο Κέμπριτζ που ο Μπέικον συνάντησε για πρώτη φορά τη βασίλισσα Ελισάβετ, η οποία εντυπωσιάστηκε από την πρώιμη διάνοιά του και συνήθιζε να τον αποκαλεί «Ο νεαρός φύλακας του άρχοντα». Θα συνέβαλλε, ως νομικός της σύμβουλος αργότερα και παρά τις πασιφανείς αντιφάσεις, στο να γίνει η Αγγλία, για τα δεδομένα εκείνης της άγριας εποχής, υπό την ηγεμονία της το πρώτο κράτος κοινωνικού φιλελευθερισμού.

Ο Μπέικον έχει ονομαστεί πατέρας του εμπειρισμού. Υποστήριξε, πως η δυνατότητα επιστημονικής γνώσης μπορεί να βασίζεται μόνο στην επαγωγική λογική και την προσεκτική παρατήρηση των γεγονότων, ώστε να αποφευχθεί η παραπλάνηση που οφειλόταν σε μεγάλον βαθμό στις μεταφυσικές προσλήψεις εκείνης της εποχής. Κι όμως, ο Μπέικον ήταν ένας πιστός Αγγλικανός. Πίστευε, ότι η φιλοσοφία και ο φυσικός κόσμος πρέπει να μελετώνται επαγωγικά, αλλά υποστήριξε, ότι μπορούμε να μελετήσουμε μόνο επιχειρήματα για την ύπαρξη του Θεού. Ενδεικτικό του ότι κάθε πρόταση που επιχειρεί να προσφέρει έναν καινούργιο κόσμο, διαμορφώνεται μέσα στα όρια και κυοφορεί σε έναν βαθμό τον παλιό. Στα Δοκίμιά του, βεβαιώνει ότι «λίγη φιλοσοφία κλίνει το μυαλό του ανθρώπου στον αθεϊσμό, αλλά το βάθος στη φιλοσοφία φέρνει το μυαλό των ανθρώπων στη θρησκεία».

Παρόλα αυτά, αν και οι πιο συγκεκριμένες προτάσεις του για μια τέτοια μέθοδο, τη μέθοδο Bacon, δεν είχαν μακροχρόνια επιρροή, η γενική ιδέα της σημασίας και της δυνατότητας μιας σκεπτικιστικής μεθοδολογίας, τον έχρησε πατέρα της “επιστημονικής μεθόδου”, ενός νέου τότε, αυτονόητου σήμερα, ρητορικού και θεωρητικού πλαισίου για την επιστήμη, του οποίου οι πρακτικές λεπτομέρειες εξακολουθούν να είναι κεντρικές στις συζητήσεις και τη μεθοδολογία ακόμη και σήμερα. Ανέπτυξε ένα σύστημα καταλογογράφησης βιβλίων σε τρεις κατηγορίες (ιστορία, ποίηση και φιλοσοφία), τα οποία θα μπορούσαν περαιτέρω να χωριστούν σε συγκεκριμένα θέματα και υπότιτλους.

Ταξίδεψε, εκτός της Ιταλίας και της Ισπανίας, στην Γαλλία όπου η κατάσταση της κυβέρνησης και της κοινωνίας υπό τον Ερρίκο Γ’ του πρόσφερε πολύτιμη πολιτική εμπειρία. Σπούδασε γλώσσα, κρατική τέχνη και αστικό δίκαιο, ενώ θήτευσε σε διάφορους ρόλους στο Αγγλικό Κοινοβούλιο.

Έγινε γνωστός ως φιλελεύθερος μεταρρυθμιστής, πρόθυμος να τροποποιήσει και να απλοποιήσει το νόμο. Αν και φίλος του στέμματος, αντιτάχθηκε στα φεουδαρχικά προνόμια και στις δικτατορικές εξουσίες, μίλησε κατά της θρησκευτικής δίωξης, κατήγγειλε την Βουλή των Λόρδων για τον σφετερισμό χρημάτων. Κι όμως, συμβάλλοντας σε μία νέα θρησκεία, ή στην εκκοσμίκευση της παλιάς, ήταν υπέρ των βασανιστηρίων “για την προστασία του κράτους”. Και το φως θα ναι μια νέα τυραννία, ποιος ξέρει τι καινούργια πράγματα θα φέρει, έγραψε ο Καβάφης. Κατηγορήθηκε, ακόμη, ο ίδιος για διαφθορά και καταδικάστηκε για χρέη. Υποστήριξε την ένωση της Αγγλίας της Σκωτίας και αργότερα της Ιρλανδίας, πιστεύοντας πως οι στενότεροι συνταγματικοί δεσμοί θα έφερναν μεγαλύτερη ειρήνη και δύναμη σε ένα ‘Ηνωμένο Βασίλειο’, καθιερωμένο παγκόσμια πια ως UK.

Σε εποχές άγριας θρησκευτικής καταστολής, ταύτισε σε γραπτά του την Αγγλία με τα ιδανικά της δημοκρατικής Αθήνας ενάντια στην πολεμική της υπό την Ιερά εξέταση ορμώμενης Ισπανίας.

Αν και προσπάθησε και πρότεινε θεσμούς εκδημοκρατισμού, αναζήτησε περαιτέρω προβολή και πλούτο υποστηρίζοντας τον βασιλιά Ιάκωβο και τις αυθαίρετες πολιτικές του. “Καθένας κι ένα αξίωμα, σαν το πουλί μες στο κλουβί του”, όπως ‘σχολιογράφησε’ ο ‘δικός μας΄, που ήταν σε έντονο διάλογο με τον Αγγλοσαξωνικό κόσμο, Γ. Σεφέρης… Υπήρξε για έναν μήνα μάλιστα προσωρινός Αντιβασιλέας της Αγγλίας. Υπενθύμιση άραγε, πως οι προσωπικές φιλοδοξίες, το στίγμα που θες ν αφήσεις, αυτή η υπαρξιακή διαπραγμάτευση με τον θάνατο, είναι η πιο βαθιά φυλακή; Το 1613 διορίστηκε τελικά γενικός εισαγγελέας, αφού συμβούλεψε τον βασιλιά να ‘ανακατέψει’ τους δικαστικούς διορισμούς. Και έθεσε τα θεμέλια σε νομικές διαμάχες υψηλής συνταγματικής σημασίας, που μας απασχολούν έντονα σήμερα. Χρήστηκε τελικά Λόρδος του Βερουλάμ.

Η δημόσια καριέρα του Μπέικον τελείωσε άδοξα το 1621, κατηγορούμενος για χρέη και διαφθορά, που ο δια βίου εχθρός του, ο Sir Edward Coke, είχε υποκινήσει. Κρατήθηκε στην φυλακή μόνο για λίγες μέρες και το πρόστιμο διαγράφηκε από τον βασιλιά.. Χαρακτηριστικά που υποτίθεται πως ο εξορθολογισμός του πολιτεύματος μέσω της αστικής δημοκρατίας θα είχε ξεπεράσει, χαρακτηριστικά που ισχύουν και σήμερα. Στη συνέχεια, ατιμασμένος αφοσιώθηκε στη μελέτη και τη συγγραφή. Κι εκεί, στην αληθινή του κλήση, έλαμψε.

Σε ηλικία 45 ετών, παρά την ανοιχτή του σχέση με τον σερ Ρόμπερτ Σέσιλ (κι έχει πολλαπλώς επισημανθεί η σχέση της ετερότητας με την δημιουργικότητα, αφού πρέπει ν’ αναδείξεις πράγματα στον εαυτό σου) ο Μπέικον παντρεύτηκε την Άλις Μπάρναμ, την 13χρονη κόρη ενός δημοτικού συμβούλου και βουλευτή του Λονδίνου. Οι γάμοι ανήλικων κοριτσιών δεν ήταν ασυνήθιστη στην Δύση και δεν ήταν μόνο χαρακτηριστικό του Ισλάμ. Παρόλα αυτά η Δύση, σε αυτό, προχώρησε. Δημόσια, όμως, ο Μπέικον αποστασιοποιήθηκε από την ιδέα της ομοφυλοφιλίας, όπως γίνεται και σήμερα για να αποκτήσεις αποδοχή και κύρος. Στη Νέα Ατλαντίδα του, περιέγραψε το ουτοπικό νησί του ως «το πιο αγνό έθνος κάτω από τον ουρανό» και «όσο για την αντρική αγάπη, δεν έχουν καμία επαφή».

Ο Μπέικον έγραψε δύο σονέτα διακηρύσσοντας την αγάπη του για την Αλίκη. Δεν ήταν ένας τέλειος γάμος, παρά την εξιδανικευμένη, δημόσια του εικόνα. Όπως τα χρόνια περνούσαν, η νεαρή σύζυγος έψαξε την αγάπη στον Σερ Τζον Άντερχιλ, προκαλώντας την δυσφορία και την αποκλήρωση της από τον Μπέικον.

Η φιλοσοφία του εμφανίζεται στα τεράστια και ποικίλα γραπτά που άφησε, με πρωμετοπίδα τα Νομικά του έργα που άσκησαν επιρροή στο Αγγλικό Δίκαιο και θεμελίωσαν τον σύγχρονο Νόμο, για όλους κι όλες μας –σχεδόν- και στα οποία παρουσιάζονται οι ιδέες του για μια καθολική μεταρρύθμιση της γνώσης σε επιστημονική μεθοδολογία και τη βελτίωση της κατάστασης της ανθρωπότητας χρησιμοποιώντας την Επιστημονική μέθοδο για τον διαμοιρασμό, την συλλογική κατοχή της γνώσης.

Το θεμελιώδες έργο του Novum Organum άσκησε τεράστια επιρροή θεμελιώνοντας την Πειραματική Φιλοσοφία, που δρα ακόμη και σήμερα, τονίζοντας την αξία της ορθολογικής παρατήρησης και του πειραματισμού για να συνάγουμε ένα τελικό αποτέλεσμα.

Κατά τη διάρκεια του Γαλλικού Διαφωτισμού του 18ου αιώνα, η μη μεταφυσική προσέγγιση του Μπέικον στην επιστήμη είχε μεγαλύτερη επιρροή από τον δυϊσμό του Γάλλου σύγχρονου του Descartes και συνδέθηκε με την κριτική του παλιού Καθεστώτος. Ο ίδιος ο Βολταίρος, στα 1733, δεκαετίες που δρούσαν ως παραμονές της γαλλικής επανάστασης, τον παρουσίασε στο γαλλικό κοινό ως τον «πατέρα» της επιστημονικής μεθόδου, που επεκτάθηκε, στα γραπτά του, σε μια μεγάλη πραγματεία για την Ιατρική, την Ιστορία της Ζωής και του Θανάτου. Παρόλο που η γνώση μας εμπλουτίστηκε από τότε, και η καθαρή επαγωγική μέθοδος του Bacon θεωρείται ημιτελής, ένας από τους βιογράφους του, ο ιστορικός Γουίλιαμ Χέπγουορθ Ντίξον, έχει δηλώνει: «Η επιρροή του Μπέικον στον σύγχρονο κόσμο είναι τόσο μεγάλη, που κάθε άνθρωπος που οδηγείται σε ένα τρένο, στέλνει ένα τηλεγράφημα, ακολουθεί ένα άροτρο, κάθεται σε μια αναπαυτική καρέκλα, διασχίζει το κανάλι ή τον Ατλαντικό, τρώει ένα καλό δείπνο, απολαμβάνει έναν όμορφο κήπο ή υποβάλλεται σε μια ανώδυνη χειρουργική επέμβαση, κάτι του χρωστάει».
Ο Μπέικον έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στην ίδρυση των βρετανικών αποικιών στη Βόρεια Αμερική, ιδιαίτερα στη Βιρτζίνια, και στον βορειοανατολικό Καναδά.

Αν και λίγες από τις προτάσεις του για νομοθετική μεταρρύθμιση υιοθετήθηκαν κατά τη διάρκεια της ζωής του, η νομική κληρονομιά του Bacon θεωρήθηκε από το περιοδικό New Scientist το 1961, ότι επηρέασε τη σύνταξη του Ναπολεόντειου Κώδικα καθώς και τις νομικές μεταρρυθμίσεις του 19ου αιώνα. Είναι στην πρόταση αυτών των διακριτικών χαρακτηριστικών, που τέθηκε η βάση του σύγχρονου συστήματος κοινού δικαίου: πχ αν και μέχρι τον 18ο αιώνα, οι ενόρκοι εξακολουθούσαν και δήλωναν την άποψη τους σχετικά με τον Νόμο και όχι τα γεγονότα κι η δικαιοσύνη εναποτίθονταν στην κοινωνική τους θέση, η χρήση υποθέσεων ως αποθετηρίων αποδεικτικών στοιχείων με τον προσδιορισμό της συνάφειας τους με τη λογική, τον έκανε κατά τον Paul H. Kocher “πατέρα της σύγχρονης Νομολογίας”. Ακόμη και σήμερα, σε μία Δικαιοσύνη που δεν είναι ουδέτερη, όποτε επιτυγχάνεται μία απόφαση που μας εκπλήσσει θετικά, στηρίζεται σε αυτήν την νομολογία.

Κι όμως, σε μια επιστολή που απευθυνόταν στον βασιλιά Ιάκωβο Α’ το 1613 σχετικά με το ζήτημα της θέσης των βασανιστηρίων στο αγγλικό δίκαιο, ο Μπέικον προσδιορίζει το εύρος των βασανιστηρίων ως μέσο για την περαιτέρω διερεύνηση των απειλών προς το κράτος: «Σε περιπτώσεις προδοσίας, τα βασανιστήρια χρησιμοποιούνται για ανακαλύψεις και όχι για αποδείξεις».

Οργάνωση της γνώσης

Ο Φράνσις Μπέικον ανέπτυξε την ιδέα, ότι μια ταξινόμηση της γνώσης πρέπει να είναι καθολική, ενώ η ανθρωπότητα θα ήταν καλύτερη, αν η πρόσβαση στους εκπαιδευτικούς πόρους παρεχόταν στο κοινό, εξ ου και η ανάγκη οργάνωσής της. Η προσέγγισή του στη μάθηση αναμόρφωσε τη δυτική άποψη για τη θεωρία της γνώσης από ατομικό σε ένα κοινωνικό ενδιαφέρον.

Η αρχική ταξινόμηση που πρότεινε ο Bacon, οργάνωσε όλα τα είδη γνώσης με βάση την κατανόησή του για τον τρόπο επεξεργασίας των πληροφοριών: μνήμη, φαντασία και λογική, αντίστοιχα. Τα γραπτά του Μπέικον ήταν το σημείο εκκίνησης για το σύστημα ταξινόμησης βιβλιοθηκών στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η φράση “scientia potentia est” (ή “scientia est potentia”), που σημαίνει “η γνώση είναι δύναμη”, αποδίδεται συνήθως στον Bacon: η έκφραση “ipsa scientia potestas est” (“η ίδια η γνώση είναι δύναμη”) εμφανίζεται στο Meditationes Sacrae. (1597). Και είναι μια από τις αρκετές φράσεις του που ζύμωσαν την ανθρωπότητα και βρήκαν καταφύγιο, σε διαφορετικές εκδοχές σε μικρά και μεγάλα κείμενα ποικίλων συγγραφέων.

Ο Μπέικον και οι αποκρυφιστικές θεωρίες γύρω από το όνομά του

Στα μέσα του 19ου αιώνα, υποστηρίχθηκε για 1η φορά από μελετητές, ότι ο Francis Bacon έγραψε μερικά ή ακόμα και όλα τα έργα που αποδίδονται συμβατικά στον William Shakespeare. Έργα που επηρέασαν τον δυτικό πολιτισμό με πρωτοφανή τρόπο. Ενώ περαιτέρω έρευνα τον ενέταξε στους Ροδόσταυρους και διάφορες θεωρίες συνομωσίας αναπτύχθηκαν γύρω από την σύνδεση αυτήν.

Το σίγουρο είναι, πως Φράνσις Μπέικον μαζευόταν συχνά με άντρες στο Πανδοχείο Γκρέις, για να συζητήσουν για την πολιτική και τη φιλοσοφία και για να δοκιμάσουν διάφορες θεατρικές σκηνές, που παραδέχτηκε ότι έγραφε. Η υποτιθέμενη σύνδεσή του με τους Ροδόσταυρους και τους Ελευθεροτέκτονες έχει συζητηθεί ευρέως από συγγραφείς και μελετητές σε Πληθώρα μελετών, ωστόσο (και παρόλο που η οργάνωση των Ροδόσταυρων AMORC ισχυρίζεται ότι ο Μπέικον ήταν ο «Imperator» (αρχηγός) του Τάγματος των Ροδόσταυρων τόσο στην Αγγλία όσο και στην ευρωπαϊκή ήπειρο, προσπαθώντας ίσως να καρπωθεί κάποιον που επηρέασε βαθιά τόσους τομείς) δεν υπάρχουν ουσιαστικά στοιχεία που να υποστηρίζουν τους ισχυρισμούς αυτούς.

Παρόλα αυτά συμμετείχε σε μερικά από τα πιο κλειστά πνευματικά κινήματα της εποχής του, ενώ οι ιδέες του για την πρόοδο της μάθησης και την διανομή της, όπως καθρεφτίζονται στην Νέα Ατλαντίδα του (πολύ όμοια με την ‘Χριστιανούπολη’ (1619) του Γερμανού Ροδοσταυρού Johann Valentin Andreae) είναι σύμφωνα με τα Ροδοσταυρικά ιδεώδη, που αναζητούσαν την επιστροφή της ανθρωπότητας στην «κατάσταση πριν από την πτώση».

Ο διανοούμενος ιστορικός Πάολο Ρόσι, αν και απορρίπτει το αφήγημα περί Ροδόσταυρων, υποστήριξε, ότι υπάρχει αποκρυφιστική επιρροή στην επιστημονική και θρησκευτική γραφή του Μπέικον. Υποστηρίζει, ότι ο Bacon ήταν εξοικειωμένος με τα πρώιμα σύγχρονα αλχημικά κείμενα και ότι οι ιδέες του σχετικά με την εφαρμογή της επιστήμης είχαν ρίζες στις μαγικές ιδέες της Αναγέννησης για την επιστήμη και τη μαγεία που διευκολύνει την κυριαρχία της ανθρωπότητας στη φύση.

Ο Rossi ερμηνεύει περαιτέρω την αναζήτηση του Μπέικον για κρυμμένα νοήματα στους μύθους, σε κείμενα όπως “η Σοφία των Αρχαίων” που συνδέονται με παλαιότερες αποκρυφιστικές και νεοπλατωνικές προσπάθειες να εντοπίσουν την ‘κρυμμένη σοφία’ στους προχριστιανικούς μύθους. Ωστόσο, ο Rossi ισχυρίζεται, ότι ο Bacon απέρριψε τελικά τα φιλοσοφικά θεμέλια του αποκρυφισμού, καθώς έφτασε στην ωριμότητά του να αναπτύξει μια μορφή σύγχρονης επιστήμης Κάνοντας (κάτι επίκαιρο σήμερα που η επίκτητη ανυμπόρια από την μια και η συνομωσιολογία από την άλλη κονταροχτυπιούνται) στον “κύκλο” μιας σύντομης, αντιφατικής, ζωής την διαδρομή της ανθρωπότητας από την μαγεία στην αποδοχή των δικών της δυνάμεων, στην προσπάθεια γίνει η ίδια ο πατέρας και η μητέρα του εαυτού της…

Ελένη Καρασαββίδου