Για την ένδοξη εποχή του έπους του ‘40, ο εγχώριος κινηματογράφος έχει να επιδείξει και ορισμένα αξιόλογα έως και έξοχα φιλμ.

Αν και η ένδοξη εποχή του έπους του ‘40, της κατάμαυρης περιόδου της κατοχής και της ηρωικής εθνικής αντίστασης, έχει συνδεθεί σε μεγάλο βαθμό με την παρακμή του παλιού ελληνικού σινεμά, τις “ηρωικές” παραγωγές του Τζέιμς Πάρις και την προπαγάνδα της χούντας των συνταγματαρχών, ο εγχώριος κινηματογράφος έχει να επιδείξει και ορισμένα αξιόλογα έως και έξοχα φιλμ, που κάποια, πραγματικά, δεν έχουν τίποτα να ζηλέψουν από φημισμένες ξένες παραγωγές.

Τρανταχτό παράδειγμα η ταινία “Τι Έκανες στον Πόλεμο Θανάση;” του Ντίνου Κατσουρίδη, με έναν εκπληκτικό Θανάση Βέγγο. Και ακολούθως, το συγκλονιστικό και βασισμένο σε αληθινά γεγονότα “Ξυπόλητο Τάγμα” του Γκρεγκ Τάλλας, το συγκινητικό “Μπλόκο” του ‘Αδωνι Κύρου και το ποιητικό και αντιηρωικό δράμα “Ο Ουρανός” του Τάκη Κανελλόπουλου.

Διαλεχτές ταινίες, που μας θυμίζουν τις θυσίες του ελληνικού λαού, τους ήρωες που άφησαν την τελευταία τους πνοή στα ελληνοαλβανικά σύνορα, τις μητέρες που έκλαψαν τα παιδιά τους, τα ερείπια που άφησαν πίσω τους οι ναζιστές. Μια υπενθύμιση για τα παλικαράκια και τα κοριτσόπουλα που θυσιάστηκαν, για να γράψουν ένα σύνθημα στους τοίχους ή να πετάξουν παράνομες προκηρύξεις αντίστασης, χιλιάδες που πήραν τα βουνά για να ενταχθούν στην εθνική αντίσταση, αλλά, πολύ σωστά και για το αντίθετο: Όλους αυτούς που βρήκαν ευκαιρία να πλουτίσουν στις μαύρες εποχές της κατοχής, τους κουκουλοφόρους καταδότες, τους δωσίλογους, που πλήγωσαν τη χώρα μας περισσότερο και από τους κατακτητές.

Μεταπολεμικά γυρίστηκαν δεκάδες ταινίες γύρω από τη σημαντικότερη περίοδο της σύγχρονης ιστορίας μας. Δυστυχώς, λόγω και της υψηλής παραγωγικότητας στην εποχή της επταετούς δικτατορίας, οι ηρωικές ταινίες είναι συνυφασμένες στη συνείδηση του κοινού με γραφικότητες, την εξόφθαλμη προπαγάνδα, τις μεγαλοστομίες, του τύπου “ελάτε να τα πάρετε”, τις “υπερπαραγωγές” του Τζέιμς Πάρις, τη χαμηλή αισθητική και το γκροτέσκο.

Όμως, είναι άδικο, να συγκαταλέγονται, μαζί με τα κινηματογραφικά εκτρώματα ή έστω κάποιες μέτριες ταινίες της εποχής και οι αξιόλογες έως και αξιομνημόνευτες κινηματογραφικές προσπάθειες που ακόμη και σήμερα διατηρούν την αξία τους, στέλνουν διαχρονικά μηνύματα και διακρίνονται για την καλλιτεχνική τους αξία.

Με αφορμή την 86η εθνική επέτειο και τις ένδοξες χρονιές που ακολούθησαν μέχρι την απελευθέρωση, θυμόμαστε τις καλύτερες ταινίες του είδους, που ανέδειξαν το ταλέντο των ανθρώπων που βρίσκονταν μπροστά και πίσω από τις κάμερες, κάποιες απ’ τις οποίες, περιέργως, έχουν εξαφανιστεί ή βλέπουμε σπανίως στην τηλεόραση.

“Τι έκανες στον πόλεμο Θανάση;”
Η καλύτερη, μακράν, ταινία για την κατοχή και την αντίσταση στην Ελλάδα, δίχως εξόφθαλμους ηρωισμούς και μεγάλα λόγια και με έναν Θανάση Βέγγο να δίνει ρεσιτάλ και να ακροβατεί μοναδικά μεταξύ του σπαρακτικού και του κωμικού.

Έχοντας γράψει ένα αρκετά δυνατό σενάριο, με τη συνδρομή του Ασημάκη Γιαλαμά, ο Ντίνος Κατσουρίδης, αυτός ο υπέροχος άνθρωπος και πολύ σωστά χαρακτηρισμένος “πολυεργαλείο” του ελληνικού σινεμά, σκηνοθετεί ευρηματικά και αποφεύγοντας ευκολίες και μελοδραματισμούς, μία κωμωδία, που τη συνδέει δεξιοτεχνικά με το δράμα, την τραγικότητα των στιγμών και τον σπαραγμό του ήρωα-αντιήρωα Θανάση Βέγγου.

Η πολυσήμαντη αντιπολεμική ταινία στέλνει ισχυρά αντιδικτατορικά μηνύματα, ξεπερνώντας τους μηχανισμούς λογοκρισίας, με τις ξεκαρδιστικές κωμικές σκηνές και βεβαίως την παρουσία του πρωταγωνιστή λαϊκού ινδάλματος.

Ούτε η χούντα δεν μπορούσε να τα βάλει τότε με τον αγαπημένο Θανάση. Η ταινία, έκανε πρεμιέρα στο φεστιβάλ κινηματογράφου Θεσσαλονίκης το 1971, με το κοινό να τον αποθεώνει και να τον σηκώνει στον αέρα, καταλαβαίνοντας την αντιστασιακή της διάσταση της ταινίας και την κριτική επιτροπή να της δίνει τρία βραβεία (στη δημιουργική φωτογραφία του Γιώργου Αρβανίτη, στην καλλιτεχνική επιμέλεια και φυσικά στην συγκλονιστική ερμηνεία του Βέγγου). Παρά τους χαφιέδες της εποχής και την αστυνομοκρατία, το φιλμ έκοψε πάνω από 640.000 εισιτήρια στην Α’ Προβολή (Αθήνα – Πειραιάς).

Η ιστορία αφορά έναν απλό φοβισμένο και πεινασμένο άνθρωπο, που δουλεύει σε επιταγμένο από τους Γερμανούς εργοστάσιο και εμπλέκεται άθελά του με μία αντιστασιακή ομάδα. Δεν είναι λίγες οι σκηνές που μπαίνουν στο ανθολόγιο των καλύτερων του ελληνικού σινεμά και που προκαλούν πηγαία γέλια και δάκρυα συγκίνησης, αλλά η συναρπαστική ερμηνεία του Βέγγου, αναδεικνύοντας το μεγαλείο που μπορεί να κρύβει ένας ανθρωπάκος τις πιο δύσκολες στιγμές, είναι αυτή που στέλνει σε άλλη διάσταση το φιλμ. Μαζί του, η Έφη Ροδίτη και ο θαυμάσιος Αντώνης Παπαδόπουλος, στον ρόλο της ζωής του, υποδυόμενος έναν αγαθιάρη Γερμανό στρατιώτη.

“Το ξυπόλητο τάγμα”
Ακόμη και το πως γυρίστηκε η ταινία του Γκρεγκ Τάλλας είναι από μόνο του ένα γοητευτικότατο στόρι για ταινία. Βρισκόμαστε στα 1952 σε μια Ελλάδα που προσπαθεί να βγει από τα ερείπια. Πόλεμος, κατοχή, εμφύλιος, κατεστραμμένη οικονομία και υποδομές. Ο Ελληνοαμερικανός Γκρεγκ Τάλλας (Γρηγόρης Θαλασσινός) έχει ακούσει από τον ηθοποιό Νίκο Κατσιώτη την ιστορία με τα ορφανά που έβγαλαν οι Γερμανοί από τα ιδρύματα, για να επιτάξουν τα κτίρια και αυτά αναγκάστηκαν να πάρουν τη ζωή στα χέρια τους, κλέβοντας από τους κατακτητές για να επιβιώσουν, βοηθώντας παράλληλα όσους είχαν ανάγκη, ακόμη και αντιστασιακές ομάδες.

Μία συγκλονιστική ιστορία, απ’ τις πολλές εκείνης της εποχής. Ο Τάλλας, βρίσκοντας ανύπαρκτα τεχνικά μέσα, αναγκάζεται να γυρίσει την ταινία με μια κινηματογραφική μηχανή της δεκαετίας του ‘20. Ωστόσο, δεν είναι αυτά που συνθέτουν τη μοναδικότητα της παραγωγής, αλλά ότι χρησιμοποιήθηκαν για τους ρόλους 60 παιδιά από ορφανοτροφεία, ενώ χρησιμοποιήθηκαν μόνο δυο ηθοποιοί, ο Νίκος Φέρμας και η Μαρία Κωστή. Το συγκινητικό φιλμ, που γνώρισε μεγάλες διακρίσεις, διασώθηκε χάρις την Ταινιοθήκη της Ελλάδος, ενώ ο Μίκης Θεοδωράκης γράφει, για πρώτη φορά, σε ταινία τη μουσική.

“Το μπλόκο”
Η μοναδική ταινία για το ιστορικό μπλόκο των Γερμανών στην Κοκκινιά, που γύρισε ο ‘Αδωνις Κύρου, σαφώς επηρεασμένος από τον ιταλικό νεορεαλισμό, με ικανοποιητικό αποτέλεσμα. ‘Αλλωστε του αξίζει τουλάχιστον ένα μεγάλο μπράβο γιατί καταπιάνεται με ένα θέμα ταμπού, δηλαδή την ύπαρξη των κουκουλοφόρων συνεργατών των ναζί. Κυριαρχεί η μουσική επένδυση του Θεοδωράκη, ενώ ο Κώστας Καζάκος κάνει τον καλύτερο ρόλο του στο σινεμά, έχοντας δίπλα του τους Μάνο Κατράκη, Γιάννη Φέρτη και την Ξένια Καλογεροπούλου.

Μια οικογένεια γλεντά στο σπίτι της, για έναν γάμο, όταν ξημερώνει μία από τις μελανότερες ημέρες της σύγχρονης ιστορίας, καθώς Γερμανοί και Έλληνες συνεργάτες τους κυκλώνουν την Κοκκινιά και παίρνουν τους άνδρες για εκτέλεση. Ήταν 7 Αυγούστου του 1944.

“Ουρανός”
Ο Τάκης Κανελλόπουλος, ένας προικισμένος καλλιτέχνης και ευαίσθητος άνθρωπος, υπογράφει την καλύτερη ταινία του, που γύρισε με ελάχιστα μέσα. Ένα δράμα με αντιηρωικό πνεύμα και λυρισμό.

Η ταινία του, έμπλεη μελαγχολίας και ποιητικής διάθεσης, παρότι ήταν στο επίσημο πρόγραμμα του Φεστιβάλ των Καννών το 1962 και είχε πολλές διακρίσεις (μία από τις δέκα καλύτερες σύμφωνα με τον Ομπσέρβερ, για εκείνη τη χρονιά), στην Ελλάδα παραμένει σχεδόν άγνωστη για το ευρύ κοινό. Το θέμα της βασίζεται στην αφήγηση ανθρώπων που επέζησαν από τον πόλεμο, ενώ τα κεντρικά πρόσωπα χάθηκαν στον πόλεμο του ‘40. Παίζουν Τάκης Εμμανουήλ, Φαίδων Γεωργίτσης, Νίκη Τριανταφυλλίδη, Λάζος Τερζάς, Νίκος Τσαχιρίδης κα.

“Το τελευταίο σημείωμα”
Σε μια από τις καλύτερες στιγμές της καριέρας του, ο Παντελής Βούλγαρης υπογράφει την πιο πρόσφατη ταινία του είδους. Ένα εξαιρετικό αντιστασιακό δράμα, στο οποίο συνδέονται κάτω από το στιβαρό βλέμμα του, το συναίσθημα με τα ντοκουμέντα της βαριάς ιστορίας που διηγείται με συγκινησιακή φόρτιση.

Κεντρικό πρόσωπο της ιστορίας είναι ο κομμουνιστής και συνδικαλιστής Ναπολέοντας Σουκατζίδης, ο οποίος συνελήφθη από το καθεστώς Μεταξά και παραδόθηκε στους Γερμανούς, μαζί με άλλους πολιτικούς κρατούμενους. Θα βρεθεί στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, όπου ασκεί χρέη διερμηνέα για τον διοικητή του κι ενώ μπορεί να σωθεί προτιμά να ακολουθήσει τους συγκρατούμενούς του και να εκτελεστεί μαζί τους στην Καισαριανή. Εξαιρετικός ο Αντρέας Κωνσταντίνου στον πρωταγωνιστικό ρόλο.

Για όσους διερωτώνται γιατί λείπει από τον κατάλογο η αγαπημένη κωμωδία, “Οι Γερμανοί Ξανάρχονται”, που γύρισε το 1948 ο Αλέκος Σακελλάριος, με τον συγκλονιστικό Βασίλη Λογοθετίδη, πρέπει να επισημανθεί ότι η ταινία δεν ήταν για τον πόλεμο ή την κατοχή και την αντίσταση, αλλά για τη μεγαλύτερη πληγή της σύγχρονης ιστορίας μας, τον εμφύλιο.