Οι φωτογραφίες καταγράφουν τους μελλοθάνατους να βαδίζουν προς τον τόπο της εκτέλεσης με το κεφάλι ψηλά

Εκτενές αφιέρωμα ιστορικού, κυρίως, χαρακτήρα για τη διατήρηση της συλλογικής μνήμης, έκανε ο βρετανικός Guardian με αφορμή την ανάκτηση των 262 φωτογραφιών από τον συλλέκτη Τιμ Ντε Κράνε, μερικές εκ των οποίων αποτυπώνουν τις εκτελέσεις των 200 κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, την Πρωτομαγιά του 1944.

«Στο γεμάτο βιβλία γραφείο του, ο Βαγγέλης Σακκάτος κοιτάζει σιωπηλός τις εικόνες: άνδρες παραταγμένοι μπροστά σε εκτελεστικό απόσπασμα. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς του 1944 τον στοιχειώνουν από παιδί».

«Ο ηρωισμός τους ήταν σχεδόν μυθικός», λέει ο 96χρονος, σήμερα, αγωνιστής της Αριστεράς, καθώς παρατηρεί τις φωτογραφίες που κυριάρχησαν τις τελευταίες ημέρες στον ελληνικό Τύπο, προκαλώντας οργή αλλά και δέος. «Πέρασαν τόσα χρόνια, αλλά δεν ξέχασα ποτέ».

Καισαριανή: Το αφιέρωμα του Guardian για τις φωτογραφίες

Δεν φανταζόταν ότι θα ερχόταν η στιγμή, που θα μπορούσε να «δώσει πρόσωπο» στους πρωταγωνιστές μιας από τις πιο σκοτεινές σελίδες της ναζιστικής Κατοχής. Οι 200 κομμουνιστές εκτελέστηκαν με ριπές πολυβόλων στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, σε αντίποινα για τη δολοφονία Γερμανού στρατηγού από αντάρτες λίγες ημέρες νωρίτερα. Το σημείο της θυσίας απείχε μόλις ενάμιση χιλιόμετρο, από το σπίτι όπου μεγάλωσε.

Οι φωτογραφίες καταγράφουν τους μελλοθάνατους, να βαδίζουν προς τον τόπο της εκτέλεσης με το κεφάλι ψηλά, κοιτάζοντας τον φακό χωρίς φόβο. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, τραγουδούσαν αντάρτικα λίγο πριν τον θάνατο, σε μια ύστατη πράξη αντίστασης. «Έτσι το ακούγαμε πάντα», λέει ο Σακκάτος, που για χρόνια διεκδικούσε μαζί με άλλους αγωνιστές την ανέγερση μνημείου στη μνήμη τους. «Και τώρα μπορούμε να δούμε αυτό το θάρρος με τα μάτια μας».

Μέχρι την περασμένη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες αναρτήθηκαν σε διαδικτυακή δημοπρασία από τον Βέλγο συλλέκτη Τιμ ντε Κράεν, που ειδικεύεται σε κειμήλια του Γ’ Ράιχ, δεν ήταν γνωστό, αν το υλικό υπήρχε.

Καισαριανή: Η υπογραφή της προκαταρκτικής συμφωνίας με τον συλλέκτη

Ελλείψει φωτογραφικών τεκμηρίων, οι τελευταίες στιγμές των εκτελεσμένων βασίζονταν κυρίως στα χειρόγραφα σημειώματα που πέταξαν από τα φορτηγά καθώς μεταφέρονταν από το διαβόητο Μπλοκ 15 του στρατοπέδου Χαϊδαρίου, στα δυτικά της Αθήνας, προς την Καισαριανή.

Την Παρασκευή, έπειτα από ημέρες έντονων αντιδράσεων, το υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε, ότι υπέγραψε προκαταρκτική συμφωνία με τον συλλέκτη για την αγορά των φωτογραφιών, οι οποίες αποσύρθηκαν από τη δημοπρασία.

Οι εκτυπώσεις, που φέρονται να τραβήχτηκαν από τον Χέρμαν Χόιερ, υπολοχαγό της Βέρμαχτ, χαρακτηρίστηκαν από το υπουργείο «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας».

Λίγα γεγονότα στη συλλογική μνήμη μιας χώρας που υπέστη περισσότερα από τρία χρόνια γερμανικής κατοχής έχουν αποκτήσει τέτοιο συμβολικό βάρος. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς (σημείο κορύφωσης της κομμουνιστικά καθοδηγούμενης αντιναζιστικής αντίστασης) ενέπνευσαν ποιητές, τραγουδοποιούς, ζωγράφους και κινηματογραφιστές.

«Άλλο να ακούς για τη γενναιότητά τους και άλλο να τη βλέπεις», λέει ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του ΚΚΕ που ξεναγεί επισκέπτες στο Σκοπευτήριο και στο Μουσείο Εθνικής Αντίστασης. «Τώρα γνωρίζουμε, ότι στάθηκαν μπροστά στο απόσπασμα με περηφάνια, υψώνοντας τις γροθιές τους. Το προηγούμενο βράδυ είχαν φροντίσει να πλυθούν και να ξυριστούν. Δεν φοβήθηκαν. Το έβλεπαν ως τιμή».

Οι εκτελέσεις σημειώθηκαν μήνες πριν από την αποχώρηση των γερμανικών δυνάμεων τον Οκτώβριο του 1944, περισσότερα από τρία χρόνια αφότου η Βέρμαχτ μπήκε στην Αθήνα και τέσσερα μετά την ιταλική εισβολή από την κατεχόμενη Αλβανία.

Καισαριανή: Ποιος ήταν ο Ναζί αξιωματούχος

Ο Χόιερ, που υπηρετούσε στην Ελλάδα από το 1943, πιθανότατα ανήκε σε μονάδα που είχε αποσταλεί από το υπουργείο Διαφώτισης και Προπαγάνδας του Γιόζεφ Γκέμπελς για την καταγραφή της καθημερινότητας στις κατεχόμενες περιοχές. «Οι εικόνες μάς επιτρέπουν να δούμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και μέσα από το βλέμμα του κατακτητή», ανέφερε σε δήλωσή της η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.

Η συλλογή εκτιμάται, ότι περιλαμβάνει 262 φωτογραφίες. Ορισμένες φέρουν τη χειρόγραφη ένδειξη «Aten 1.5.44» – την ημερομηνία της σφαγής.

Ιστορικοί κάνουν λόγο για εξαιρετικής σημασίας εύρημα, υπογραμμίζοντας ότι το απροσδόκητο αυτό υλικό θα ενισχύσει την έρευνα για τα εγκλήματα της ναζιστικής περιόδου και θα ανοίξει τον δρόμο για ευρύτερη συζήτηση, γύρω από τον εμφύλιο πόλεμο 1946-49 που ακολούθησε την απελευθέρωση.

Για δεκαετίες, το ΚΚΕ ήταν εκτός νόμου και η μνήμη γεγονότων, όπως οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς, περιθωριοποιήθηκε. Μέχρι την πτώση της δικτατορίας το 1974, η πρόσβαση σε χώρους όπως το Σκοπευτήριο ήταν περιορισμένη και ο ρόλος της αριστερής αντίστασης συχνά υποβαθμιζόταν.

Τις τελευταίες ημέρες, συγγενείς που αναγνώρισαν προγόνους τους στις φωτογραφίες, ζητούν την πλήρη αναγνώριση μιας τραυματικής ιστορικής περιόδου. «Επιτέλους έχουμε οπτική επιβεβαίωση όσων στοίχειωναν την ελληνική Αριστερά για δεκαετίες», δηλώνει ο Κωστής Καρπόζηλος, καθηγητής Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. «Οι εικόνες αυτές θα ανοίξουν τον διάλογο για την πολιτική της μνήμης στη σύγχρονη Ελλάδα, που για χρόνια επισκιαζόταν από τις διαιρέσεις του εμφυλίου».

Ενδεικτικό της έντασης, η μαρμάρινη πλάκα με τα ονόματα των 200 βανδαλίστηκε λίγες ώρες μετά τη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών.

Την Παρασκευή, το μνημείο στο Σκοπευτήριο καλύφθηκε από κόκκινα γαρύφαλλα, καθώς πλήθος πολιτών έσπευσε να αποτίσει φόρο τιμής.

«Η συναισθηματική ανταπόκριση είναι τεράστια», σημειώνει ο Αναστάσης Γκίκας από το τμήμα Ιστορίας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ. «Δεχόμαστε αμέτρητα τηλεφωνήματα από απογόνους που ζητούν να επιστρέψουν οι φωτογραφίες στην Ελλάδα. Εδώ ανήκουν και εδώ πρέπει να εκτεθούν δημόσια, για να τις δουν όλοι».

Με πληροφορίες από Guardian