Σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά τον θάνατό του, τα Grammy τιμούν τον Φέλα Κούτι, τον δημιουργό που μετέτρεψε τη μουσική σε πολιτική πράξη

Για δεκαετίες υπήρξε βασιλιάς χωρίς στέμμα για εκατομμύρια ακροατές στην Αφρική και τη διασπορά. Τώρα, σχεδόν 30 χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Φέλα Κούτι αναγνωρίζεται και επίσημα από τη διεθνή μουσική βιομηχανία: τα Grammy θα του απονείμουν μεταθανάτια Lifetime Achievement Award (Βραβείο Συνολικής Προσφοράς).

«Ο Φέλα ήταν πάντα στις καρδιές του κόσμου. Το ότι το αναγνωρίζουν τώρα τα Grammy είναι μια διπλή νίκη», λέει στο BBC ο γιος του και συνεχιστής της μουσικής του κληρονομιάς, Σεούν Κούτι. «Βάζει τα πράγματα στη θέση τους».

Η βράβευση έρχεται σε μια περίοδο, κατά την οποία η παγκόσμια μουσική σκηνή στρέφει το βλέμμα της όλο και περισσότερο προς την Αφρική. Το 2024 τα Grammy εισήγαγαν την κατηγορία Καλύτερης Αφρικανικής Ερμηνείας, ενώ φέτος ο Burna Boy είναι υποψήφιος για Καλύτερο Παγκόσμιο Μουσικό Άλμπουμ. Παρ’ όλα αυτά, ο Φέλα Κούτι γίνεται ο πρώτος Αφρικανός που λαμβάνει ποτέ Lifetime Achievement Award — έστω και μετά θάνατον.

«Καλύτερα αργά παρά ποτέ», σχολιάζει ο Ρίκι Στάιν, φίλος και επί χρόνια μάνατζερ του μουσικού. «Η Αφρική δεν ήταν ποτέ ψηλά στις προτεραιότητές τους. Αυτό αλλάζει, έστω και καθυστερημένα».

Ο Φέλα Κούτι δεν ήταν μόνο μουσικός

Ο Φέλα Κούτι δεν υπήρξε απλώς ένας χαρισματικός καλλιτέχνης. Υπήρξε πολιτικός στοχαστής, κοινωνικός αγκιτάτορας και ο αδιαμφισβήτητος αρχιτέκτονας του Afrobeat — του είδους που άνοιξε τον δρόμο για τα σύγχρονα Afrobeats, χωρίς να ταυτίζεται μαζί τους.

Μαζί με τον ντράμερ Τόνι Άλεν, δημιούργησε έναν εκρηκτικό ήχο που συνέδεε δυτικοαφρικανικούς ρυθμούς, τζαζ, φανκ, highlife, αυτοσχεδιασμό και πολιτικά φορτισμένους στίχους. Σε μια καριέρα περίπου τριών δεκαετιών, μέχρι τον θάνατό του το 1997, κυκλοφόρησε πάνω από 50 άλμπουμ, μετατρέποντας τη μουσική σε όχημα ιδεολογίας και αντίστασης.

Η στάση του τον έφερε σε ευθεία σύγκρουση με τα στρατιωτικά καθεστώτα της Νιγηρίας. Το 1977, μετά την κυκλοφορία του άλμπουμ Zombie (μιας ανελέητης σάτιρας του στρατού) το συγκρότημά του στο Λάγος, γνωστό ως Kalakuta Republic, δέχθηκε βίαιη επιδρομή. Το κτίριο πυρπολήθηκε, οι ένοικοι κακοποιήθηκαν και η μητέρα του, Φουνμιλάγιο Ράνσομε-Κούτι, υπέκυψε αργότερα στα τραύματά της.

Η απάντησή του δεν ήταν η σιωπή. Ο Φέλα μετέφερε το φέρετρο της μητέρας του στα κυβερνητικά γραφεία και κυκλοφόρησε το τραγούδι Coffin for Head of State, μετατρέποντας το προσωπικό πένθος σε πολιτική καταγγελία.

Ο Φέλα Κούτι φωτογραφημένος πάνω στη σκηνή. Διανεμήθηκε ως προωθητική φωτογραφία το 1986.

Afrobeat: μια παναφρικανική γλώσσα

Αν και άρρηκτα δεμένος με το Λάγος και το θρυλικό Afrika Shrine, ο ήχος του Φέλα είχε βαθιές ρίζες και πέρα από τη Νιγηρία. Το highlife της Γκάνας (με μορφές όπως οι E.T. Mensah, Έμπο Τέιλορ και Πατ Τόμας) διαμόρφωσε τη μουσική του σκέψη ήδη από τις δεκαετίες του ’50 και του ’60. Το Afrobeat που προέκυψε, ήταν εξ ορισμού δυτικοαφρικανικό, παναφρικανικό και διασπορικό.

Στη σκηνή, ο Φέλα ήταν κάτι περισσότερο από performer: με σαξόφωνο στο χέρι, afro μαλλιά και μπάντα άνω των 20 μουσικών, μετέτρεπε κάθε εμφάνιση σε τελετουργία. «Όταν έπαιζε, δεν υπήρχε χειροκρότημα», θυμάται ο Στάιν. «Το κοινό δεν παρακολουθούσε — συμμετείχε».

Κληρονομιά χωρίς ημερομηνία λήξης

Σήμερα, η επιρροή του είναι εμφανής σε καλλιτέχνες όπως ο Burna Boy, ο Κέντρικ Λαμάρ και Ίντρις Έλμπα, ο οποίος έχει επιμεληθεί επίσημο box set βινυλίων του Φέλα και τον έχει συγκρίνει με μορφές όπως η Sade και ο Φρανκ Σινάτρα — όχι για να τον εντάξει σε κάποιο πάνθεον, αλλά για να υπογραμμίσει τη μοναδικότητά του.

Ο Σεούν Κούτι, που ήταν μόλις 14 ετών όταν πέθανε ο πατέρας του, θυμάται έναν άνθρωπο αυστηρό, αλλά βαθιά ανθρώπινο. «Δεν κατάλαβα ποτέ ότι ήταν διάσημος», λέει. «Αυτό λέει πολλά για εκείνον».

Το Lifetime Achievement Award δεν αλλάζει το παρελθόν. Αλλά επιβεβαιώνει κάτι που για εκατομμύρια ανθρώπους ήταν δεδομένο εδώ και δεκαετίες: ότι ο Φέλα Κούτι δεν ανήκε μόνο στη μουσική ιστορία της Αφρικής, αλλά στην παγκόσμια πολιτιστική μνήμη.

*Με πληροφορίες από: BBC