Το πιάσιμο του Σταυρού είναι ένα από τα βασικά έθιμα της ημέρας των Θεοφανείων.

Το πιάσιμο του Σταυρού γίνεται από κολυμβητές, τους βουτηχτάδες. Αυτός που πιάνει τον Σταυρό, αφού πρώτα τον φιλήσει, τον περιφέρει στις οικίες και λαμβάνει πλούσια δώρα, σύμφωνα με την παράδοση.

Η προέλευση του εθίμου

Βασική τελετουργία των Θεοφανείων είναι ο «αγιασμός των υδάτων» με την κατάδυση του Σταυρού κατά μίμηση της Βάπτισης του Θεανθρώπου.

Στην ελληνική εθιμολογία, όμως, ο εν λόγω Αγιασμός έχει και την έννοια του εξαγνισμού του ανθρώπου καθώς και της απαλλαγής του από την επήρεια των δαιμονίων. Η τελευταία δε αυτή έννοια δεν είναι ασφαλώς αυστηρά χριστιανική, αλλά έχει ρίζες στην αρχαία λατρεία.

Στα περισσότερα μέρη της Ελλάδας ο αγιασμός γίνεται για πρώτη φορά (στις μέρες αυτές) την παραμονή των Θεοφανείων, που λέγεται «μικρός αγιασμός» ή «Πρωτάγιαση» ή «Φώτιση» (αν και ο αγιασμός και της παραμονής και ανήμερα των Φώτων είναι ίσης αξίας, Μέγας Αγιασμός).

Με την πρωτάγιαση ο ιερέας γυρίζει όλα τα σπίτια και με τον Σταυρό και ένα κλωνί βασιλικό «αγιάζει» ή «φωτίζει» (ραντίζει) τους χώρους των σπιτιών. Η πρωτάγιαση είναι και το αποτελεσματικό μέσο, με το οποίο τρέπονται σε άγρια φυγή οι «καλικάντζαροι» εκτός από το άναμμα μιας μεγάλης υπαίθριας φωτιάς.

Ποιοι συμμετέχουν στον αγιασμό και τι συμβολίζει το νερό

Ο «Μέγας Αγιασμός» γίνεται ανήμερα των Θεοφανείων εντός των Εκκλησιών, σε ειδική εξέδρα στολισμένη επί της οποίας φέρεται μέγα σκεύος γεμάτου ύδατος. Στη συνέχεια γίνεται η κατάδυση του Σταυρού στη θάλασσα ή σε γειτονικό ποταμό ή λίμνη.

Η κατάδυση του Σταυρού, κατά τη λαϊκή πίστη, δίνει στο νερό καθαρτικές και εξυγιαντικές ικανότητες. Οι κάτοικοι πολλών περιοχών μετά την κατάδυση τρέχουν στις παραλίες της θάλασσας ή στις όχθες ποταμών ή λιμνών και πλένουν τα αγροτικά τους εργαλεία ακόμη και εικονίσματα.

Κατά την κοινή λαϊκή δοξασία ακόμη και τα εικονίσματα με το πέρασμα του χρόνου χάνουν την αρχική δύναμη και αξία τους, που την αποκτούν όμως εκ νέου από το αγιασμένο νερό.

Αυτή ακριβώς η διαδικασία δεν αποτελεί παρά μόνο ακριβώς πιστή επιβίωση των αρχαίων δοξασιών. Οι αρχαίοι π.χ. Αθηναίοι είχαν την τελετή (διαδικασία) των γνωστών «Πλυντηρίων», όπως την αποκαλούσαν, κατά την οποία μετέφεραν «εν πομπή» στην ακτή του Φαλήρου το άγαλμα της Αθηνάς. Εκεί το έπλεναν με θαλασσινό νερό για να το καθαρίσουν από ρύπους και να ανανεωθούν οι ιερές δυνάμεις του αγάλματος.

Σήμερα, οι γυναίκες πολλών περιοχών επαναλαμβάνουν αυτό το αρχαίο έθιμο το πλύσιμο των εικόνων. Όπως στην Πλάκα της Μυτιλήνης, την ώρα που βουτούν οι βουτηχτάδες να πιάσουν τον Σταυρό οι γυναίκες την ίδια στιγμή «παίρνουν με μια κρατούνα (νεροκολοκύθα) νερό από 40 κύματα κι έπειτα με βαμβάκι που βουτούν σ΄ αυτό καθαρίζουν τα εικονίσματα χωρίς να μιλούν σε όλη αυτή τη διαδικασία («άλαλο νερό») και στη συνέχεια το νερό το ρίχνουν σε μέρος που δεν πατιέται, στο χωνευτήρι της εκκλησίας».

Τι σημαίνει να πιάσεις τον Σταυρό

Ο Σταυρός συμβολίζει τη θυσία του Χριστού, την αγάπη Του για τον άνθρωπο και τη νίκη της ζωής απέναντι στον θάνατο. Όποιος τον πιάνει θεωρείται ευλογημένος, καθώς λαμβάνει τη χάρη του Θεού και την ευχή για υγεία, δύναμη και πνευματική πρόοδο.