Η πορεία του δημόσιου χρέους μιας χώρας είναι άμεσα συνυφασμένη με την ιστορία της χώρας.

Στην περίπτωση της Ελλάδας το δημόσιο χρέος έφτασε να είναι 223,5% του ΑΕΠ το 1896, περίοδο των Ελληνοτουρκικών πολέμων. Ακολουθεί μία πτώση μέχρι την έναρξη του Α´ Παγκοσμίου Πολέμου, για την οποία δεν υπάρχουν στοιχεία, για να φτάσουμε σε μία αύξηση το στο 105,9% το 1931.

Ακολουθεί ο Β´ Παγκόσμιος Πόλεμος όπου και πάλι δεν υπάρχουν στοιχεία, για να φτάσουμε μετά από μία σύντομη περίοδο στην είσοδο της Ελλάδας στην ΕΟΚ. Το χρέος το 1981, χρονιά της εισόδου της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή `Ενωση ήταν 26,7%, για να φτάσει το 2001, λίγο πριν την είσοδο της Ελλάδας στην ΟΝΕ στο 107%. Αξίζει να σημειωθεί, ότι το 2018, τη χρονιά της εξόδου της Ελλάδας από τα μνημόνια το χρέος έφτασε στο 184,8%. Το 2020 παρουσίασε τη μεγαλύτερη αύξηση των τελευταίων ετών και έφτασε στο 205,2%.

Το δημόσιο χρέος αυξήθηκε στο επτάμηνο Ιανουαρίου – Ιουλίου 2021 λόγω των μεγάλων ελλειμμάτων του κρατικού προϋπολογισμού, αλλά και του νέου δανεισμού στον οποίο κατέφυγε το υπουργείο Οικονομικών.

Η χώρα μας έχει το υψηλότερο χρέος στην Ευρωπαϊκή Ένωση και το δεύτερο υψηλότερο παγκοσμίως, μετά την Ιαπωνία. Σημειώνεται, πως το χρέος θα αυξηθεί περαιτέρω, με τον συνυπολογισμό των νέων ομολόγων (διάρκειας 5 και 30 ετών) συνολικού ύψους 2,5 δισ. ευρώ, που εκδόθηκαν στην 1η Σεπτεμβρίου του 2021.

Η αιτία της αύξησης του χρέους τόσο στο επτάμηνο του 2021 όσο και το 2020 είναι τα ελλείμματα που δημιούργησε στον κρατικό ισολογισμό ο αυξημένος δανεισμός, προκειμένου να καλυφθούν οι δαπάνες της πανδημίας, την ίδια ώρα που τα δημόσια έσοδα παρουσίαζαν πτώση.

Όσο τα επιτόκια είναι χαμηλά, δεν υπάρχει κίνδυνος ανατροφοδότησης του χρέους, λόγω του κόστους δανεισμού. Όμως, εάν τα επιτόκια αρχίσουν και αυξάνονται, μετά τη λήξη των μέτρων στήριξης και της δημοσιονομικής χαλάρωσης από την ΕΚΤ, θα υπάρξει πρόβλημα, λόγω του μεγέθους που θα έχει ανέλθει το χρέος.

Από τα αναλυτικά στοιχεία του υπουργείου Οικονομικών προκύπτει, πως από το σύνολο του χρέους, 388,5 δισ. ευρώ, ποσό ύψους 243,8 δισ. ευρώ, είναι τα δάνεια του Μηχανισμού Στήριξης (ΕΤΧΣ, ΕΜΣ και ΔΝΤ), ενώ τα ομόλογα που κυκλοφορούν στις αγορές, έχουν αυξηθεί σε 79,81 δισ. ευρώ, από 66,88 δισ. ευρώ που ήταν τον περασμένο Δεκέμβριο.

Είναι άκρως ανησυχητικό, ότι παρά τις σοβαρότατες αρνητικές επιπτώσεις της κρίσης και των συνακόλουθων πολιτικών λιτότητας στα επίπεδα διαβίωσης του Ελληνικού πληθυσμού μετά τον Απρίλιο του 2010, το δημόσιο χρέος εξακολουθεί να αυξάνεται με αλματώδη ρυθμό. Είναι αξιοσημείωτο, ότι όταν ο Πρωθυπουργός της Ελλάδας ανακοίνωσε από το Καστελόριζο τον Απρίλιο του 2010, ότι ζήτησε από τους εταίρους μας στην Ευρωπαϊκή `Ενωση την ενεργοποίηση του μηχανισμού στήριξης, το δημόσιο χρέος της Ελλάδας ήταν 146%, ενώ το 2020 ήταν 205,2% και η πρόγνωση για το 2021 είναι, ότι θα είναι ακόμα μεγαλύτερο.

Αξίζει να σημειωθεί, ότι η αύξηση του δημοσίου χρέους της Ελλάδας ως ποσοστό του ΑΕΠ τα τελευταία χρόνια και ειδικότερα από το 2008 και μετά, με εξαίρεση τα έτη 2014, 2017, 2018, 2019, δεν οφείλεται μόνο στην αύξηση του χρέους αλλά και στη μείωση του ΑΕΠ σε σύγκριση με το προηγούμενο κάθε φορά έτος.

Η μείωση των μισθών και των συντάξεων, η αύξηση της φορολογίας, οι έκτακτες εισφορές που οι πολίτες κλήθηκαν και καλούνται να πληρώσουν, που κατά την κυρίαρχη άποψη ήταν τα απαραίτητα μέτρα για την απομείωση του χρέους, φαίνεται ότι είχαν μηδαμινό αποτέλεσμα.

ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΗ ΧΑΛΑΡΟΤΗΤΑ

Στο Εurogroup που έλαβε χώρα στις 10 Σεπτεμβρίου στο Μπρντό της Σλοβενίας ο Επίτροπος Οικονομικών Υποθέσεων της Ευρωπαϊκής `Ενωσης Ε. Πάολο Τζεντιλόνι προέβλεψε ανάπτυξη της τάξης του 4,8% της ευρωπαϊκής οικονομίας για το 2021. «Η κατάσταση εξελίσσεται καλύτερα από όσο είχαμε εκτιμήσει», πρόσθεσε η επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ) Κριστίν Λαγκάρντ.

Η Ευρωπαϊκή Ενωση προχώρησε σε κρατική επιδότηση της εργασίας την εποχή της πανδημίας και σε ενισχύσεις δισεκατομμυρίων για μεμονωμένες επιχειρήσεις ή και για ολόκληρους κλάδους της οικονομίας. Η ΕΚΤ συνεχίζει να αγοράζει κάθε είδους ομόλογα, ενισχύοντας τη ρευστότητα. Στην Ιταλία οι κρατικές επιδοτήσεις οδήγησαν το χρέος στο 160%, το υψηλότερο ποσοστό από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το χρέος αυτό παραβιάζει τις δεσμεύσεις του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Ενωσης, που προβλέπει, ότι το δημόσιο χρέος δεν πρέπει να υπερβαίνει το 60% του ΑΕΠ.

Το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης της Ε.Ε. ανεστάλη πέρυσι με την έξαρση της πανδημίας, ενώ λίγοι είναι αυτοί που πιστεύουν, ότι μπορεί να επιστρέψει στην ίδια μορφή του. Οι κανόνες του Συμφώνου στοχεύουν στην πρόληψη των αρνητικών συνεπειών των δημοσιονομικών πολιτικών ή στη διόρθωση των υπερβολικών δημοσιονομικών επιβαρύνσεων ή των υψηλών επιπέδων του δημοσίου χρέους. Το Σύμφωνο επρόκειτο να αναθεωρηθεί πριν ξεσπάσει η πανδημία, καθώς πολλές χώρες είχαν παραβιάσει τους κανόνες για δημοσιονομικό έλλειμμα κατώτερο του 3% και δημόσιο χρέος μικρότερο του 60% του ΑΕΠ.

Η νομισματική πολιτική της ΕΚΤ, μέσω του προγράμματος αγοράς στοιχείων ενεργητικού λόγω της πανδημίας (Pandemic Emergency Purchase Programme) διευκολύνει την Ελλάδα, διατηρώντας το κόστος δανεισμού χαμηλά. Η πολιτική αυτή προβλέπεται να συνεχιστεί έως τουλάχιστον τον Μάρτιο του 2022.

Επισήμως οι κανόνες του Συμφώνου Σταθερότητας έχουν τεθεί στο περιθώριο μέχρι τα τέλη του 2022. Γαλλία και Ιταλία ζητούν παράταση της μεταβατικής περιόδου μέχρι τα τέλη του 2023. Παράλληλα διεξάγεται και συζήτηση για την αναθεώρηση του Συμφώνου. Πάντως, κορυφαία οικονομικά ινστιτούτα, όπως το Ινστιτούτο της Γερμανικής Οικονομίας (DIW) στην Κολωνία και το Ινστιτούτο Μπρίγκελ των Βρυξελλών προειδοποιούν τους ενδιαφερόμενους, να μην βιαστούν να επιστρέψουν στα παλαιά κριτήρια.
Μερικές χώρες, όπως η Ισπανία, η Ιταλία και η Γαλλία, προειδοποιούν, ότι δεν μπορούμε να επιστρέψουμε στα ίδια αυστηρά κριτήρια δημοσιονομικής πειθαρχίας που ίσχυαν πριν από την πανδημία και επέβαλαν για παράδειγμα όριο για δημοσιονομικό έλλειμα το 3% του ΑΕΠ για να επιτραπεί νέος δανεισμός. Για τη Γαλλία το ποσοστό αναμένεται να προσεγγίσει το 5% το 2021.

Ωστόσο, δεν συμφωνούν όλοι με αυτή την προσέγγιση. Οκτώ υπουργοί Οικονομικών, σε κοινή επιστολή τους προς το Εurogroup, έχουν επισημάνει, ότι «κοινός στόχος πρέπει να παραμείνει η τιθάσευση των υπερβολικών ελλειμμάτων». Κατά την άποψή τους δεν αποκλείεται η αναθεώρηση των κανόνων για το Σύμφωνο Σταθερότητας, αλλά δεν επιτρέπεται να αποκηρυχθεί «ο στόχος της συνετής οικονομικής διαχείρισης». Συνυπογράφουν, μεταξύ άλλων, η Ολλανδία, η Αυστρία και η Δανία.

Ο Επίτροπος Οικονομικών Υποθέσεων της Ευρωπαϊκής Ενωσης Πάολο Τζεντιλόνι σε σχετική δήλωση σημειώνει, ότι «…ακόμη και ένα δημόσιο χρέος στο 100% του ΑΕΠ δεν είναι παράλογο». Στο ίδιο μήκος κύματος η επικεφαλής της ΕΚΤ Κριστίν Λαγκάρντ τονίζει, ότι όλα εξαρτώνται από το πού πηγαίνουν τα χρήματα και προφανώς η επένδυση στην ψηφιακή καινοτομία ή στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα εκτιμηθεί περισσότερο από αλόγιστες καταναλωτικές δαπάνες. Πολλοί υπουργοί Οικονομικών θεωρούν, ότι τα «καλά χρέη» που χρηματοδοτούν την επένδυση και την καινοτομία, θα πρέπει να εξαιρούνται πλέον από τις επιταγές του Συμφώνου Σταθερότητας. Αυτό αποτελεί μία πιθανή ερμηνεία της εμφατικότητας, με την οποία η Ελληνική Κυβέρνηση προωθεί την ψηφιακή καινοτομία και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Η δυσπιστία είναι διάχυτη στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Ενωσης, που έχει ήδη συμφωνήσει να ανοίξει συζήτηση για τη νέα μορφή που θα έχει το Σύμφωνο μετά την πανδημία. Η διάσταση απόψεων στις χώρες Βορρά-Νότου είναι προφανής. Πολιτικοί σε χώρες όπως η Γερμανία και η Ολλανδία ζητούν την μείωση των δημοσίων χρεών, κατηγορώντας τα κράτη του ευρωπαϊκού νότου, ότι επιμένουν στην πολιτική των δαπανών και ότι εξαρτώνται από τη βοήθεια άλλων.

Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο αμφισβητεί ανοικτά την άποψη των χωρών του Ευρωπαϊκού Βορρά για επάνοδο της Ελλάδας στη δημοσιονομική κανονικότητα από το 2021, αρνούμενο την επιβολή μιας νέας λιτότητας και προειδοποιώντας ότι μία περιστολή των δημοσίων δαπανών θα έθετε σε κίνδυνο την ανάκαμψη της οικονομίας. Παράλληλα, το Ταμείο αφήνει να εννοηθεί, ότι δεν απέχουμε πολύ από μια νέα και επίπονη διαπραγμάτευση με τους Ευρωπαίους για το χρέος.

Ποτέ στην Ιστορία η υπερχρέωση μιας χώρας δεν ξεπεράστηκε με νέο δανεισμό ή με επιμήκυνση των παλαιότερων δανείων. Για τον απεγκλωβισμό της χώρας από τα δεσμά του χρέους προαπαιτούμενο είναι η ριζική αναδιάρθρωση των ιδιωτικών και δημόσιων χρεών.

Η δημοσιονομική χαλαρότητα αργά ή γρήγορα θα εκλείψει και η Ελλάδα θα κλειθεί και πάλι να αντιμετωπίσει το πρόβλημα του δημόσιου χρέους. Οι πρόσφατες αυξήσεις στους ενεργειακούς πόρους, ο πληθωρισμός, η υγειονομική κρίση, οι πλειστηριασμοί, ασκούν ακόμα μεγαλύτερη πίεση στη φτωχοποιημένη μεσαία τάξη και στις υπερφορολογημένες μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Υπάρχει μία προφανής σύγκρουση μεταξύ του οικονομικού αυτού περιβάλλοντος και των κυβερνητικών προγνώσεων για αύξηση του ΑΕΠ μεγαλύτερη από 6% το 2021 και για ανάπτυξη στα ίδια και σε μεγαλύτερα επίπεδα το 2022 και στα επόμενα χρόνια. Η σύγκρουση αυτή προκαλεί δικαιολογημένη δυσπιστία για τις αισιόδοξες προβλέψεις που διατυπώνονται από κυβερνητικής πλευράς.

Σύμφωνα με το ΔΝΤ και όπως φαίνεται και από την πορεία εξέλιξής του το ελληνικό δημόσιο χρέος δεν είναι βιώσιμο. Η ρήση, που διατυπώθηκε από τον Ανδρέα Παπανδρέου: “Είτε το Εθνος θα εξαφανίσει το χρέος, είτε το χρέος θα αφανίσει το Εθνος” περιγράφει με ανησυχητική ακρίβεια την προοπτική της Ελληνικής Οικονομίας.

Ιωάννης Λεβεντίδης, Ευάγγελος Μελάς, Κωνσταντίνος Πούλιος Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Οικονομικών Επιστημών

tvxs.gr