Η πράσινη ενέργεια προωθείται σήμερα ως πλέον κατάλληλη “απάντηση” στην περιβαλλοντική κρίση, που απειλεί ολόκληρη την υφήλιο.

Κι όμως αυτή η “επιχείρηση διάσωσης” μας φέρνει προ ενός μεγαλύτερου κινδύνου: την αφαίμαξη του πλανήτη από τους πλέον πολύτιμους πόρους του. Κι αυτό γιατί (όπως επισημαίνεται σε εκτενές δημοσίευμα του Spiegel) πίσω από τους βασικότερους τομείς παραγωγής πράσινης ενέργειας, κρύβονται αρκετά “βρώμικα μυστικά”.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι ανεμογεννήτριες, που παράγουν την αιολική ενέργεια. Πόσοι γνωρίζουν άραγε, πως για κάθε μονάδα απαιτείται τσιμέντο, άμμος, μεταλλεύματα όπως χάλυβας, ψευδάργυρος, αλουμίνιο, αλλά και τόνοι χαλκού: για τη γεννήτρια, για το κιβώτιο ταχυτήτων, για τον μετασχηματιστή, για τα ατελείωτα καλώδια. Περίπου 67 τόνοι χαλκού απαιτούνται για έναν υπεράκτιο στρόβιλο μεσαίου μεγέθους.

Για την εξαγωγή αυτής της ποσότητας χαλκού, οι ανθρακωρύχοι πρέπει να μετακινήσουν σχεδόν 50.000 τόνους χώματος και βράχων, περίπου πέντε φορές το βάρος του Πύργου του Άιφελ. Το μετάλλευμα τεμαχίζεται, αλέθεται, ποτίζεται και ξεπλένεται. Η ουσία: πολλοί φυσικοί πόροι καταστράφηκαν για λίγη πράσινη ενέργεια.

Η περίπτωση του ορυχείου Los Pelambres στη Χιλή

Μια επίσκεψη στο ορυχείο Los Pelambres στη βόρεια Χιλή δίνει μια σαφέστερη εικόνα αναφορικά με το πραγματικό μέγεθος του προβλήματος, καθώς εκεί υπάρχει ένα από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα χαλκού στον κόσμο (αντιστοιχεί στο 2% της παγκόσμιας παραγωγής).

Το κοίτασμα διαχειρίζεται μια εταιρεία εξόρυξης με έδρα το Λονδίνο, η Antofagasta, η οποία έσπευσε να κατασκευάσει ένα υδροηλεκτρικό εργοστάσιο το 2013, σχεδόν αποκλειστικά για την παροχή ηλεκτρικής ενέργειας στο Los Pelambres. Τότε οι αγρότες είχαν αντιδράσει έντονα, κατηγορώντας την εταιρεία πως μέσω του έργου θα προκαλούσε λειψυδρία στην περιοχή.

Σήμερα, όμως, το ορυχείο αναμένεται, να επεκταθεί ακόμη περισσότερο. Η Antofagasta αντλεί επιπλέον όγκους αφαλατωμένου θαλασσινού νερού από τις ακτές του Ειρηνικού σε όλη τη χώρα, ελπίζοντας ότι με αυτό τον τρόπο θα μπορέσει να συνεχίσει την λειτουργία του για αρκετά ακόμη χρόνια. ‘Αλλωστε η παγκόσμια ζήτηση για χαλκό αναμένεται να αυξηθεί πολύ τα επόμενα χρόνια για καλώδια, ηλεκτρικούς κινητήρες. Και ανεμογεννήτριες.

Πώς σπαταλάμε φυσικούς πόρους και πόσο δύσκολα ανανεώνονται

Με βάση λοιπόν την συγκεκριμένη παραδοξότητα, οι περίπου 25.000 συμμετέχοντες στην Παγκόσμια Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών στη Γλασκώβη βρέθηκαν προ ενός σοβαρού διλήμματος αναφορικά με το πλέον κρίσιμο ζήτημα του σημερινού βιομηχανοποιημένου κόσμου, εκείνο της παγκόσμιας ενεργειακής μετάβασης.

Δυστυχώς, όπως επισημαίνεται από το Spiegel, πλούσια κοιτάσματα από τον φτωχό Νότο αξιοποιούνται, έτσι ώστε ο πλούσιος Βορράς να μπορέσει να μεταβεί στην περιβαλλοντική βιωσιμότητα. Ή τουλάχιστον σε έναν τρόπο ζωής που μοιάζει βιώσιμος.

Μιλώντας στο Spiegel ο ερευνητής Mathis Wackernagel, σκιαγραφεί μια καταστροφική εξέλιξη. «Δεν έχουμε σκεφτεί καλά το μέλλον», λέει χαρακτηριστικά.

Ο (γεννημένος στη Βασιλεία της Ελβετίας) Wackernagel, ο οποίος θεωρείται μια από τις πιο σημαντικές προσωπικότητες στο περιβαλλοντικό κίνημα, έχει προχωρήσει σε δύο διαπιστώσεις, που έχουν επηρεάσει τη σκέψη για τη βιωσιμότητα σε όλο τον κόσμο.

Η μια αφορά την ιδέα του περιβαλλοντικού αποτυπώματος, που δείχνει πόση χερσαία και θαλάσσια έκταση χρειάζεται, για να ανανεωθούν οι πόροι που έχουμε καταναλώσει.

Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Wackernagel, θα χρειαζόταν 1,75 φορές η έκταση της Γης για να αναγεννηθεί ο πλανήτης. Επιπλέον, όπως σημειώνει, αν όλοι οι κάτοικοι του κόσμου ήταν τόσο “σπάταλοι” όσο η Γερμανοί, θα απαιτούνταν τρεις φορές η έκταση της Γης.

Η άλλη ιδέα αφορά την λεγόμενη Ημέρα Υπέρβασης της Γης. Αυτή σηματοδοτεί την ημέρα κάθε χρόνου, κατά την οποία η ανθρωπότητα έχει χρησιμοποιήσει, όσους πόρους μπορεί να αναπληρώσει ο πλανήτης σε ένα χρόνο. Φέτος η συγκεκριμένη μέρα “έπεσε” στις 29 Ιουνίου.

Οι δύο αυτές ιδέες έρχονται, να υπογραμμίσουν το βασικό επίδικο στην σκέψη του Wackernagel: «Χρησιμοποιούμε πόρους του μέλλοντος για να πληρώσουμε για το παρόν».

Συγκεκριμένα, αναφέρεται στην καθημερινή κατανάλωση περίπου 90 εκατομμυρίων βαρελιών αργού πετρελαίου, στη εκμετάλλευση της γης για δημιουργία κτιρίων, δρόμων ή καλλιεργήσιμων εκτάσεων – καθώς και στην εκμετάλλευση ορυκτών πόρων.

Ο Wackernagel πιστεύει, ότι ο βιολογικός προϋπολογισμός είναι περιορισμένος και ότι οι άνθρωποι πρέπει να αποφασίσουν, για ποιο σκοπό θέλουν να τον χρησιμοποιήσουν. «Αν το χρησιμοποιήσουμε για την εξόρυξη χαλκού, τότε δεν θα είναι, για παράδειγμα, διαθέσιμο για την καλλιέργεια τεύτλων» σημειώνει χαρακτηριστικά.

Προσθέτει, πως «είναι πολύ κοντόφθαλμο να πιστεύουμε, ότι το μόνο που πρέπει να κάνουμε για να προστατεύσουμε το περιβάλλον, είναι να αναδημιουργήσουμε τον κόσμο που τροφοδοτείται από ορυκτά καύσιμα με ηλεκτρική ενέργεια και να αντικαταστήσουμε την εξακύλινδρη Jaguar με το Tesla που λειτουργεί με μπαταρίες».

Μερικά απλά -αλλά τρομακτικά- παραδείγματα

Λίγοι συνειδητοποιούν αυτό το γεγονός, την ώρα οδηγούν το ηλεκτρικό τους όχημα, χρησιμοποιούν ηλεκτρισμό από αιολική ή ηλιακή ενέργεια ή έχουν μια εγκατάσταση αποθήκευσης ιόντων λιθίου στο υπόγειο – κάτι που τους κάνει να αισθάνονται πρωτοπόροι στη περιβαλλοντική βιωσιμότητα.

Επιπλέον, πολλοί δεν αντιλαμβάνονται, πόσο ρυπογόνος είναι πραγματικά η άντληση πρώτων υλών, από τις οποίες παράγονται οι πράσινες τεχνολογίες. Ποιος γνωρίζει, για παράδειγμα, ότι εκπέμπονται 77 τόνοι διοξειδίου του άνθρακα κατά την κατασκευή ενός τόνου νεοδυμίου, ενός σπάνιου μετάλλου που χρησιμοποιείται στις ανεμογεννήτριες;

Για να έχει κανείς υπόψη την τάξη των μεγεθών που μιλάμε, αρκεί να σκεφτούμε πως για την παραγωγή ενός τόνου χάλυβα απαιτείται η εκπομπή μόλις 1,9 τόνων διοξειδίου του άνθρακα.

Σχεδόν 50, λοιπόν, χρόνια αφότου η Αμερικανίδα επιστήμονας Donella Meadows προειδοποίησε για «τα όρια στην ανάπτυξη» στην έκθεσή της προς τη Λέσχη της Ρώμης, η υπερεκμετάλλευση της φύσης αποκτά νέα διάσταση.

Άλλωστε, η μαζική ζήτηση φυσικών πόρων ήταν ανέκαθεν υποτιμημένος παράγοντας, σε όλες τις τεχνολογίες που προορίζονται, να βοηθήσουν να γίνει ο κόσμος πιο βιώσιμος. Ανεμογεννήτριες, φωτοβολταϊκά συστήματα, ηλεκτρικά αυτοκίνητα, μπαταρίες ιόντων λιθίου, γραμμές ηλεκτρικής ενέργειας υψηλής τάσης και κυψέλες καυσίμου έχουν όλα ένα κοινό χαρακτηριστικό: η παραγωγή τους απαιτεί ασύλληπτες ποσότητες ακατέργαστων υλικών.

Σε ένα ηλιακό πάρκο με διαστάσεις 1.000 επί 1.000 τετραγωνικών μέτρων, υπάρχουν 11 τόνοι ασημιού. Ένα μόνο Tesla Model S περιέχει τόσο λίθιο όσο περίπου 10.000 κινητά τηλέφωνα. Ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο απαιτεί έξι φορές περισσότερες κρίσιμες πρώτες ύλες από έναν κινητήρα εσωτερικής καύσης – κυρίως χαλκό, γραφίτη, κοβάλτιο και νικέλιο για το σύστημα μπαταρίας. Μια χερσαία ανεμογεννήτρια περιέχει περίπου εννέα φορές μεγαλύτερη ποσότητα από αυτά τα υλικά σε σύγκριση με μια μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας με αέριο παρόμοιας χωρητικότητας.

Η νέα εξάρτηση των βιομηχανικών κρατών

Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας (IEA), η παγκόσμια ζήτηση για κρίσιμες πρώτες ύλες θα τετραπλασιαστεί έως το 2040 – στην περίπτωση του λιθίου, η ζήτηση αναμένεται να είναι έως και 42 φορές μεγαλύτερη. Σύμφωνα με τον επικεφαλής του IEA Fatih Birol, αυτά τα υλικά γίνονται «βασικά συστατικά ενός μελλοντικού καθαρού παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος».

Ο ίδιος παρατηρεί, πλέον, πώς τα βιομηχανικά έθνη πέφτουν σε μια νέα εξάρτηση – όχι πια από το πετρέλαιο, αλλά από τα μέταλλα. Πρόκειται για μια εξάρτηση που μπορεί να δημιουργήσει ακόμη μεγαλύτερα προβλήματα.

Τα καλά νέα είναι, ότι, από γεωλογική άποψη, δεν υπάρχει έλλειψη μετάλλων. Ακόμα και οι λεγόμενες σπάνιες γαίες δεν είναι ούτε “σπάνιες” ούτε “γαίες”. Από την άλλη πλευρά, η εξόρυξη γίνεται ολοένα και πιο ακριβή και η ποιότητα του μεταλλεύματος αλλά και η περιεκτικότητα σε πρώτες ύλες μειώνεται.

Την ίδια στιγμή, καθώς η περιορισμένη προσφορά παλεύει να ανταποκριθεί στην αυξανόμενη ζήτηση, οι τιμές εκτοξεύονται στα ύψη. Μέσα σε 12 μήνες, σημαντικά μέταλλα έχουν γίνει σαφώς πιο ακριβά: η τιμή του νικελίου έχει αυξηθεί κατά 26%, του χαλκού κατά 43% και του αλουμινίου κατά 56%. Η τιμή του ανθρακικού λιθίου έχει τριπλασιαστεί περίπου σε ένα χρόνο σε περισσότερα από 20.000 δολάρια ανά τόνο. Την ίδια ώρα, τα αποθέματα μετάλλου σε αποθήκες σε όλο τον κόσμο μειώνονται κατακόρυφα.

Είναι προφανές, ότι κάτι βρίσκεται σε ανισορροπία. Ο Birol μιλά για την διαφαινόμενη διαφορά μεταξύ φιλοδοξίας και προσφοράς: μεταξύ της φιλοδοξίας για προστασία του περιβάλλοντος και της δυσκολίας απόκτησης των πρώτων υλών.

Δεδομένου μάλιστα ότι η συγκέντρωση των υλών αυτών βρίσκεται σε λίγες χώρες (οι οποίες εμφορούνται από μια πολιτική αστάθεια) ο εφοδιασμός της παγκόσμιας κοινότητας μετατρέπεται σε ζήτημα ασφάλειας. «Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε αναταραχές, προειδοποιεί ο Birol.

Με βάση λοιπόν τα παραπάνω γεννάται το ερώτημα: Πόσο καθαρές είναι πραγματικά οι πράσινες τεχνολογίες;

Αλέξανδρος Ζέρβας

ΠΗΓΗ: tvxs.gr